Αρχείο κατηγορίας Ιστορία Πισοδερίου

ΤΟ ΠΙΣΟΔΕΡΙ

Το Πισοδέρι βρίσκεται 22 χ.λ.μ. δυτικά της Φλώρινας. Βρίσκεται σε υψόμετρο 1420-1480 μ. Η δε Βίγλα είναι μια σημαντική διάβαση του Βαρνούντα, μοναδική ίσως γιατί βρίσκεται σε υψόμετρο 1580 μ. και συνδέει τη Φλώρινα με την πανάρχαια περιοχή των Πρεσπών (Βρυγών όπως αρχαία ονομάζονταν) με την περιοχή της Καστοριάς (των Ορεστών όπως ονομάζονταν) και της Κορυτσάς (Ντεβόλη). Το Πισοδέρι έχει έκταση 22.000 στρέμματα. Από αυτή τα 18 χιλ. στρέμματα είναι δάση από οξιά και τα 4.000 στρέμματα είναι έκταση αποψιλωμένη (αλπική). Καλλιεργήσιμη έκταση δεν έχει το Πισοδέρι.

Η ονομασία του χωριού είναι από αρχαιοτάτων χρόνων Πισοδέρι, Πισουντέρεα στα Κουτσοβλάχικα. Για την ετυμολογία της λέξης υπάρχουν διάφορες εκδοχές. Μία είναι ότι προέρχεται από τη λέξη Πίσος που σημαίνει λιβαδότοπος και από τη λέξη δέρις που σημαίνει αυχένας, λαιμός (λόγω της στενωπού της Βίγλας). Επίσης άλλοι παραδέχονται ότι προέρχεται από την λέξη πίσω-δέρας που σημαίνει Πισσοράχη ή Πισωντριάν όπως τη λένε οι Κουτσόβλαχοι που σημαίνει σκοτεινή πύλη.

Δέριον ακόμη σημαίνει λαιμός, αυχένας έτσι Πισοδέρι ίσως να σημαίνει πίσω από τον αυχένα. Άλλη εκδοχή είναι ότι προέρχεται από τις λέξεις πέσσον = όρος, βουνό και δέρα, δέρη, δέρις =υπερβολή όρους, τράχηλος, αυχένας με τις οποίες ταιριάζουν σημασιολογικά και οι μεσαιωνολατινικές baissa =ποταμολεκάνη, κοιλάδα. Η ονομασία Πίσου-δέρη (=λιβαδοαυχένας, βουνού-αυχένας, αυχενοχώρι, αυχενοκοιλάδα κ.τ.λ.) συνεπώς είναι αυταπόδεκτα Αρχαιομακεδονική.

Μερικοί υποστηρίζουν ότι το χωριό είναι κτισμένο εκεί όπου ήταν το αρχαίο Πισαίον, άλλοι υποστηρίζουν ότι παλιά λεγόταν Πισσαίον και μετονομάσθηκε αργότερα σε Πισοδέρι όπου (δέρι = τοποικός άνεμος).

Από απόψεως τοποθεσίας το Πισοδέρι βρίσκεται στην πλαγιά μιας χαράδρας, της δυτικής πλευράς του Βαρνούντα από την οποία πηγάζει ο Αλιάκμονας ποταμός και περιβάλλεται απέραντα και παραδεισιακά δάση οξιάς, που είναι σχεδόν παρθένα και κρατούν αρκούδες, λαγούς, αλεπούδες, ζαρκάδια, κουνάβια και αγριογούρουνα.

Διοικητικά, μετά τη συνένωση δήμων και κοινοτήτων με το σχέδιο Καποδίστρια, υπάγεται στο Δήμο Πρεσπών.

 

Η ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΤΩΝ ΚΑΤΟΙΚΩΝ – ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΤΕΚΜΗΡΙΑ

Μελετώντας το βιβλίο του Σ. Λιάκου «Τα εκατόν δέκα ονόματα οικισμών Κουρεστίας – στενών Πισοδερίου», τα βιβλία της λαογράφου Αντιγόνης Τσάμη, πολλά άρθρα σε περιοδικά και εφημερίδες τοπικές αλλά και πολλές μαρτυρίες κατοίκων πιστοποιείται ότι η στενωπός του Πισοδερίου κατοικείται ή ποιο σωστά φρουρείται από αρχαιοτάτων χρόνων και πιο τεκμηριωμένα από τα ελληνιστικά ακόμη χρόνια. Το στενό πέρασμα που διέρχεται από το Πισοδέρι και εκτείνεται σε μήκος 70 χιλιομέτρων εν μέσω οροσειρών, καθιστούσε την περιοχή του Πισοδερίου στρατηγική θέση. Κατάλληλη για φυλάκιο (Βίγλα).

Το γεγονός ότι υπήρχαν πρωτο-Μακεδόνες πιστοποιείται από μαρτυρία του ιστορικού Μάλχου, όπως του Λίβιου του ιστορικού του Βυζαντίου, ο οποίος αναφέρει ότι κατά τη Ρωμαιοκρατία οι φύλακες ήταν ιθαγενείς, άρα Μακεδόνες. Άλλο αναμφισβήτητο τεκμήριο είναι η ονομασία του λεκανοπεδίου του Πισοδερίου Κορέστια, παλαιότερα Κούρεστος, ονομασία όμως που αυταπόδεικτα προκύπτει από μετάφραση του αρχαιομακεδονικού Ορέστια. Στην περιοχή αυτή λοιπόν επέζησαν απόγονοι Αρχαιμακεδόνων, οι οποίοι όμως είχαν εκλατινιστεί γλωσσικά με τους αιώνες και είχαν γίνει Αρμάνοι.

Από μαρτυρία του Αρριανού προκύπτει καθαρά ότι η κλεισουροδιάβαση Πισοδερίου μέσω της οποίας επικοινωνεί ο κάμπος της Φλώρινας με τις περιοχές Πρέσπας, Άνω λεκάνης και Καστοριάς, χρησιμοποιήθηκε από το Μέγα Αλέξανδρο.

Αυτό συνέβη όταν το καλοκαίρι του 335 π.Χ. έσπευσε από την Θράκη να σώσει το μεθοριακό του φρούριο Πήλιο. Εκατόν είκοσι τρία χρόνια μετά το θάνατο του Μ. Αλεξάνδρου χρησιμοποίησε την ίδια στενωπό αλλά για να κουρσεύει την Άνω Μακεδονία και ο Ρωμαίος ύπατος Σουλπίκιος Γάλβας, πορευόμενος την «Κατά ευπόρων και ραδίαν οδόν» (ως Πλουτάρχου – Φλαμηνίνος ΙV).

Ο Μάλχας, ιστορικός του Βυζαντίου, μας πληροφορεί ότι το 475 μ.Χ.. Γότθοι αφού έκαψαν την Ηράκλειοι (πόλη κοντά στο Μοναστήρι Σερβίας) έφυγαν για το Δυρράχιο. Όταν έφθασαν στη διάβαση (στη σημερινή Βίγλα Πισοδερίου) αιφνιδίασαν τους φύλακες και κατέλαβαν το φυλάκιο εξασφαλίζοντας τη διάβαση ολόκληρου του στρατού. Ο Κεδρηνός μας πληροφορεί ότι το Πισοδέρι υπήρχε πριν από την εποχή του Βουλγαροκτόνου. Στα 976 μ.Χ. «βλάχοι οδίται» σκότωσαν τον αδελφό του Σαμουήλ, τον Κομητόπουλο Δαυίδ, στη στενωπό του Πισοδερίου. Αυτό σημαίνει ότι και πριν το 976 μ.Χ. υπήρχαν στα στενά του Πισοδερίου βλάχοι οδοφύλακες, τους οποίους μόνο οι Πισοδερίτες μπορούν να διεκδικήσουν για προγόνους, αφού αυτοί είχαν στρατιωτικούς τιμαριούχους της Βυζαντινής εποχής (Χρυσόβουλον).

Στην Αγία τριάδα μέχρι το 1905 σώζονται κώδικες γραμμένοι σε περγαμηνές με άγνωστο περιεχόμενο. Επίσης αρχοντικές οικογένειες που δεν υπάρχουν πια είχαν δωρίσει επτά δίσκους ασημένιους και χάλκινους με έντυπες εικόνες, γράμματα και διακοσμήσεις. Ήταν δισκοειδείς εικόνες από εκείνες που κρεμούσαν οι αρχαίοι στους ναούς καθώς και στα μέγαρά τους. Από τους επτά τέσσερις χάθηκαν και σώζονται μέχρι σήμερα τρεις. Ο ένας ασημένιος υπάρχει στο Μουσείο Αθηνών και δύο άλλοι χάλκινοι στο Πισοδέρι. Ο ένας δίσκος έχει στο κέντρο την εικόνα του Κικέρωνα και ολόγυρα με γράμματα κλασσικής εποχής την επιγραφή «Marcuwtulliusciseroconsul». Ο άλλος δίσκος έχει εικόνα αμνού με λάβαρο και ολόγυρα επιγραφή με γράμματα γοτθικά βαυαρικής κατασκευής του 15ου αι. Αυτοί οι δύο δίσκοι με γοτθικά γράμματα είναι όμοια με τους δίσκους που υπάρχουν στο Μουσείο του Μονάχου και στη Βενετία και σαν συμπέρασμα προκύπτει ότι οι Πισοδερίτες έφεραν λάφυρα από τις εκστρατείες των Τούρκων εναντίον της Βουδαπέστης και της Βιέννης. Από αυτά συνάγεται ότι το Πισοδέρι ήταν καπετανάτο πριν από την εισβολή των Τούρκων στη Χερσόνησο.

Από τα ενθυμήματα του Κασομούλη τέλος μαθαίνουμε ότι ο Μεγδάνης (Μεϊντάνης) κατάγονταν από το Πισοδέρι. Εφόσον η οικογένεια Μεγδάνη κατάγονταν από το Πισοδέρι, Πισοδερίτες ήταν και οι ευγενείς Βυζαντινοί πρόγονοί του. Άρα το Πισοδέρι υπήρχε επί βυζαντινών χρόνων και είχε στρατιωτικές αριστοκρατικές οικογένειες καθώς και επαγγελματίες στρατιώτες, ότι ακριβώς ήταν οι αρματολοί. Οι Πισοδερίτες λοιπόν είναι Αρμάνοι-Κουτσόβλαχοι, γηγενείς, γνήσιοι Πρωτομακεδόνες με μακραίωνη ιστορία.

Πολλές εκδοχές υπάρχουν για την προέλευση των Κουτσοβλάχων που ήταν και οι Πισοδερίτες.

  1. Ο Καθηγητής Σπύρος Παπαγεωργίου, σύγχρονος του Μιχαήλ Χρυσοχόου στο βιβλίο του «LesKoutsovalagues» αντικρούει την θεωρία της προέλευσης των Κουτσοβλάχων από τη Δακία και υποστηρίζει ότι είναι γνήσιοι γηγενείς Έλληνες. Θεωρεί ότι η γλώσσα τους είναι ένα κράμα Ελληνοιταλικό. Παραδέχεται δε ότι οι Κουτσόβλαχοι κατάγονται από τις φρουρές που εγκαταστούσαν οι Ρωμαίοι, δηλαδή από Ελληνικές χώρες. Όσον αφορά δε την ονομασία (Τσιντσάροι) τη θεωρεί παράγωγη από τη λατινική λέξη (τσίνκουε = 5), Κουτσοβλάχικα τσίντσι σημαίνει πέντε και την αποδίδει στους λεγεωνάριους της περίφημης πέμπτης λεγεώνας των Ρωμαίων. Άλλωστε (Quintani) λέγονταν οι λεγεωνάριοι της πέμπτης λεγεώνας.

  2. Ο Νικολαϊδης συγγραφέας του ετυμολογικού λεξικού της Κουτσοβλαχικής παραδέχεται ότι οι Ρωμαίοι κατέκτησαν την Ιλλυρία στις αρχές του 2ου αιώνα π.Χ.. Στη συνέχεια κατέκτησαν τις Ελληνικές χώρες το 146 π.Χ. και αργότερα κατέλαβαν τη Δακία. Τότε τη Βλάχικη γλώσσα μιλούσαν ήδη από την Αδρία μέχρι το Δούναβη. Η εκλατινισμένη δηλαδή γλώσσα από τις Ελληνικές χώρες, μεταφέρθηκε στη Μοϊσία και στη Δακία.

  3. Ο Αντώνιος Κεραμόπουλος υποστηρίζει ότι γενέτειρα της βλάχικης γλώσσας είναι οι Ελληνικές χώρες Μακεδονία, Ήπειρος καθώς και η Ιλλυρία. Ο δε γενικότερος εκλατινισμός είναι έργο της Διοικητικής και στρατιωτικής οργανώσεως του Ρωμαϊκού Κράτους καις τη συνέχεια του Βυζαντινού. Την στρατολογία θεωρεί σαν το πιο ουσιώδη συντελεστή του εκλατινισμού των λαών.

Παραδέχεται ότι από του λεγεωνάριους του κατακτητή μεταφέρθηκε η γλώσσα και δημιουργήθηκε η βλάχικη που με την ευρύτερη της σημασία ονομάζεται Ρωμανική. Από το Romanus δε, προήλθε η λέξη (armani) με την προσθήκη του α και με εκτόπιση του άτονου φωνήεντος ο, έγινε από Romanus (Αρμάνους) και οι κάτοικοι Αρμάνιοι, δηλαδή Ρωμαίοι, όπως ακριβώς οι πιο καθαρόαιμοι Έλληνες Βυζαντινοί αυτοαποκαλούνται Ρωμαίοι, πολίτες δηλαδή του Ανατολικού Ρωμαϊκού Κράτους και όπως παλιότερα αυτοαποκαλούνται όλοι οι Έλληνες «Ρωμαίοι» (και ο Ελληνισμός «ρωμιοσύνη»).

Η γλώσσα αυτή, έχει πολλές Ελληνικές λέξεις, δεν έχει δε καμιά σχέση και ομοιότητα με τη Δακορουμάνικη. Είναι ιστορικώς αποδεδειγμένο ότι η Δακία κατελήφθη ύστερα από 250 χρόνια, ότι η Ελληνική χερσόνησος είχε καταληφθεί πρώτα κι ότι μεταδόθηκε η γλώσσα διαφοροποιημένη, σχηματίστηκε δηλαδή η Δακορουμάνικη.

 

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

Το Πισοδέρι προϋπήρχε από τη Ρωμαϊκή εποχή. Στα χρόνια της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, αν κρίνει κανείς από τη θέση του και τις ασχολίες των κατοίκων του, ήταν ένας απ’ τους σταθμούς που φύλαγαν τις διαβάσεις και τα κυριότερα σημεία της οδού Εγνατίας. Διαφορετικά δεν είναι δυνατό να εξηγηθεί πως κτίσθηκε ένα χωριό σε τόσο άγονο και ορεινό μέρος με υψόμετρο 1420 μ.

Δηλαδή, οι Ρωμαίοι για να εξασφαλίσουν τη διάβαση της Βίγλας στρατολόγησαν ντόπιους ορεσίβιους και σκληραγωγημένους άντρες και τους ανέθεσαν τη φύλαξη του σημείου αυτού με πληρωμή. Οι στρατολογημένοι αυτοί περίοικοι, Έλληνες την καταγωγή, δημιούργησαν βραδύτερα οικογένειες και τις εγκατέστησαν στο σημείο που βρίσκεται σήμερα το χωριό.

Ήταν οικισμός κλεισουροφυλάκων από τα χρόνια των αρχαίων Μακεδόνων που διατηρήθηκε κι επί Τουρκοκρατίας και Βυζαντοκρατίας. Εκτός από τη Ρωμαϊκή κατάκτηση καμία άλλη κατάκτηση δεν υπέστησαν στη μακραίωνη ύπαρξή τους. Οι κάτοικοι του ορεινού αυτού χωριού ζούσαν απομονωμένοι στα βουνά και δεν είχαν ανάμειξη με τις επιδρομές των βαρβάρων και κατακτητών που τόσες καταστροφές επέφεραν στη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία.

Ο Κεδρηνός μας πληροφορεί ότι το Πισοδέρι υπήρχε πριν από την εποχή του Βουλγαροκτόνου. Στα 976 «Βλάχοι οδίται» σκότωσαν τον αδελφό του Σαμουήλ στη στενωπό του Πισοδερίου. Αυτό σημαίνει ότι και πριν από το 976 π.Χ. υπήρχαν στα στενά του Πισοδερίου βλάχοι οδοφύλακες, τους οποίους μόνο οι Πισοδερίτες μπορούν να διεκδικήσουν για προγόνους αφού αυτοί είχαν στρατιωτικούς τιμαριούχους της Βυζαντινής εποχής (Χρυσόβουλον).

Όταν τον 7ο αιώνα κατέκλυσαν την Ελληνική χερσόνησο οι Σλάβοι, δεν τους έθιξαν, γιατί ήταν ικανοποιημένοι με τις εύφορες πεδιάδες των κάμπων και δεν ανέβηκαν να εγκατασταθούν στα βουνά. Απόδειξη αυτού είναι ότι στην Κουτσοβλαχική υπάρχουν ελάχιστες σλαβικές λέξεις.

Η ανάπτυξη των Ελληνοβλάχικων κοινοτήτων και μέσα σ’ αυτές και το Πισοδέρι ήταν αξιοθαύμαστη και πριν την Τουρκοκρατία. Ο Νικόλαος Κασομούλης στα απομνημονεύματά του αποκαλύπτει ότι το Πισοδέρι ήταν κωμόπολη και οι κάτοικοί του ήταν ή Δερβεντζήδες ή Χαντζήδες (πανδοχείς) εις τα ερημίας, ή στρατιωτικοί μισθωτοί υπό τους Αλβανούς μπέηδες ή τσελέπηδες (ενοικιασταί του φόρου ποιμνίων) χαιρόμενοι τα προνόμια ως τα Δερβενοχώρια Μεγαρίδος. Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας το Πισοδέρι ήταν ιδιοκτησία μιας Σουλτάνας, αλλά αργότερα πουλήθηκε σε κάποιον Εφένδη τον Ιζέρ – Πασά – Εφένδη

Το Πισοδέρι γνώρισε χρόνια ακμής γιατί δε γνώρισε άμεσα την απειλή των Τούρκων κατά την τουρκοκρατία μια και είχε οργανωμένο αρματολίκι. Από διάφορα έγγραφα και μαρτυρίες προκύπτει ότι οι Χριστιανοί αρματολοί υπήρχαν ή μισθοδοτούνταν μάλιστα από τους Τούρκους, καθ’ όλο το διάστημα μεταξύ 1375 και 1625. Το αρματολίκι του Πισοδερίου έρχεται πρώτο στην ιστορία του αρματολισμού της Μακεδονίας όπως είναι πρώτο και σε ύψος γιατί κατέχει την πιο ψηλή αυχενοδιάβαση (υψ. 1580 μ.) και σε μάκρος γιατί η κλεισούρα του έχει σχεδόν 70 χιλιόμετρα μήκος. Τα δύο αυτά προσόντα του είναι εκείνα που βασικά συντέλεσαν στην τόσο μακραίωνη διατήρησή του.

Στο Πισοδέρι οι γεροντότεροι μιλούσαν για την εποχή πριν από το 1800. Από στόμα σε στόμα η παράδοση έφτασε να λεει ότι εκείνη την περίοδο υπήρχαν δύο κοινωνικές τάξεις. Η τάξη των αριστοκρατών Ντερβαντζήδων και η τάξη των Πληβείων Φαπριτσιάνων που ασχολούνται με μικρεμπόριο και άλλες τέχνες. Οι πρώτοι ήταν πολεμιστές και φιλούσαν τα ντερβένι. Γάμοι ανάμεσα στις δύο τάξεις δεν επισυνάπτονται.

Οι Πισοδερίτες Δερβεντζήδες είχαν επίβλεψη σε ολόκληρη τη στενωπό και έφταναν μέχρι την Κρυσταλλοπηγή και (Ντρεάνα-Σφήκα) πρεσπών που ήταν κι αυτά Βλαχοχώρια. Είχαν επίσης και τα στενά του Κλειδίου και της Βεύης που αποτελούσαν κι αυτά διαβάσεις. Καθήκοντα των Δερβεντζήδων ήταν να διατηρούν την ασφάλεια των συγκοινωνιών από του ληστές, να εισπράττουν διόδια από τους διερχόμενους ιδιώτες, από τα οποία ένα μέρος κρατούσαν σαν μισθό για τη συντήρησή τους. Οι ίδιοι δεν φορολογούνταν, ήταν αυτόνομοι και τους υποστήριζε η Βαλιντέ Σουλτάνα.

Πισοδερίτης Δερβεντζής ήταν ένας γόνος της οικογένειας Σίσκου-Μπόντζια πριν από το 1800 και κράτησε ισόβια το μακρινό ντερβένι που βρίσκεται στα σύνορα Μακεδονίας-Σερβίας στην Στρέτζουβα.

Οι αρματολοί του Πισοδερίου είχαν σκληρούς αγώνες με τους Γκέγκηδες επιδρομείς.

Με τους Αλβανούς Μπέηδες της Φλώρινας και Καστοριάς είχαν φιλίες όχι μόνο οι Αρματολοί αλλά και οι υπόλοιποι.

Στην πιο μεγάλη ακμή του το Πισοδέρι είχε, σύμφωνα με τις παραδόσεις, 1000 σπίτια. Καταστράφηκε τρεις φορές από σεισμούς και από πανώλη και εγκαταλείφθηκε γι’ αυτόν τον λόγο.

Η εποίκιση του χωριού έγινε απ’ όσους επέστρεψαν κι από ξένους. Το 1800 είχε γύρω στις 300 οικογένειες και δύο ιερείς.

Το 1670 άρχισε συντονισμένη δράση των αρματολών. Αρματολοί κατά το συγγραφέα Σωκράτη Λιάκο, ο οποίος έχει κάνει εξονυχιστική έρευνα γύρω από την Ιστορία του Πισοδερίου, ήταν οι Πετρασίναι, και οι διάδοχοί τους Γιάννηδες, οι Καραπανέοι, οι Τσιαμούρηδες, οι Γριβαίοι, Δουκαίοι, Σπερκέοι, οι Σισκέοι, Νταουνταίοι, Καραντζέοι, Μπρακέοι και Δρακαίοι.

Υπάρχουν γραπτές μαρτυρίες για τους αρματολούς εκτός από τις προφορικές παραδόσεις.

Μια από αυτές είναι η αναφορά του Καδή Φλώρινας από τα 1703, με την οποία ζητούσαν από το Σουλτάνο να αντικαταστήσει τους Χριστιανούς αρματολούς της περιοχής με Τούρκους, γιατί υπέφεραν από τον ξακουστό κακοποιό Σουλάκ ή Τσιουλάκο. (Σουλάκ υπάρχει ρεματιά στο Πισοδέρι κάτω από την πλαγιά προς το Γγυγγέρου).

Αλλά στην περιοχή Φλώρινας υπήρχαν τα ντερβένια Πισοδερίου και Κλειδίου, είναι συνεπώς φανερό ότι η αναφορά εννοούσε τους Πισοδερίτες ντερβετζήδες που υπήρχαν πριν από το 1700.

Το 1821 το Πισοδέρι ήταν σημαντική κωμόπολη και αναφέρεται στα “στρατιωτικά ενθυμήματα” του Ν. Κασομούλη ως χωριό της Καστοριάς που λεγόταν Πισοντέρι. Το 1838 καταργήθηκε το Δερβένι του Πισοδερίου και της Κλεισούρας και υπάρχει γι’ αυτό γραπτή ενθύμηση στο Μοναστήρι της Κλεισούρας που λεει: «1838 Οκτωβρίου 18 χάλασε το ντερβένι, αιωνία η μνήμη αυτού».

Το Φεβρουάριο του 1878, στη Δυτική Μακεδονία ξεσηκώθηκαν πολλοί καπεταναίοι εναντίον του τουρκικού ζυγού αν και δρούσαν οι αρματολοί και το αντάρτικο πολύ πιο μπροστά, πάνω στα περήφανα βουνά της Δυτικής Μακεδονίας. Το Πισοδέρι ανάδειξε πολλά πρόσωπα που διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο. Το 1670 – 1710 ήκμασε ο αρματολός Μεϊντάνης και βραδύτερα σειρά ολόκληρη Μεϊντάνηδων. Το 1821 έδρασαν ως φιλικοίν οι Κώστας Γεώργιος και Νικόλαος Κασομούλης και πήραν ενεργό μέρος στην Επανάσταση.

Επίσης έδρασε το 1875 ο αρχιμανδρίτης Μόδεστος, που έχτισε το διδακτήριο του σχολείου Πισοδερίου με τρεις ορόφους και 24 αίθουσες.

Στο διδακτήριο αυτό λειτούργησε ορφανοτροφείο, το οποίο τα χρόνια της σκλαβιάς ήταν μέσα στην άγρια φύση του περιβάλλοντός του, κέντρο του Ελληνισμού και προπύργιο αυτού κατά του βουλγαρικού κομιτάτου.

Σ’ αυτό σπούδασαν πολλοί Πισοδερίτες και άλλοι κάτοικοι των γύρω χωριών.

Ο Ζιούρκας που κατάγονταν απ’ την περιοχή Καστοριάς έκανε πολλές ανδραγαθίες στη δεκαετία του 1870-1880. Ο Ζιούρκας είχε ορμητήριο το Πισοδέρι με τη δασώδη περιοχή του. Συνεργάτες του ήταν οι Πισοδερίτες Κούτσκος Βλάχος με τους συγγενείς του οι οποίοι εγκαταστάθηκαν μόνιμα στο Πισοδέρι. Ο Ζιούρκας και τα παλικάρια του, κινούνται στο Νυμφαίο-Πισοδέρι-Πρέσπες. Γίνονται μάχες και το κίνημα της ελευθερίας φουντώνει σε ολόκληρη τη Μακεδονία που στενάζει. Έφτασε χειμώνας, το κίνημα πνίγηκε στο αίμα, οι αγωνιστές υπέκυψαν κάτω από το βάρος των στρατευμάτων που έφεραν για την καταστολή του κινήματος. Στην περίοδο εκείνη σκοτώθηκαν έντεκα Πισοδερίτες των οποίων τα ονόματα δεν αναφέρονται πουθενά.

Η κατάσταση στην περιοχή και σε ολόκληρη τη Μακεδονία ήταν φρικτή. Από το 1878 μέχρι το 1894 δεν υπήρχε καμία βοήθεια και είχαν εγκαταλειφθεί από παντού κι από το Πατριαρχείο κι από την Κυβέρνηση. Αλλά οι ήρωες αγωνιστές της Μακεδονίας δεν πτοήθηκαν. Το 1882 ( τον Σεπτέμβριο) συλλαμβάνονται δώδεκα Πισοδερίτες από Βουλγαρικές ληστρικές ομάδες και βασανίζονται.

Ο αγώνας συνεχίζεται και εναντίον των Τούρκων και εναντίον των ληστρικών επιθέσεων των Σλάβων. Αργότερα η Πύλη διαισθάνθηκε τον κίνδυνο των Σλάβων και προσπάθησε να αναστείλει την εξόρμησή τους εναντίον των κατοίκων που επιζητούσαν να εξοντώσουν. Έτσι προετοιμάστηκε στη συνέχεια με θυσίες ο Μακεδονικός Αγώνας. Έγιναν πολλές λεηλασίες εκ μέρους των Σλάβων και πολλές δολοφονίες. Ο Μακεδονικός Αγώνας ήταν ιερός, σκληρός και ιδιόρρυθμος, εναντίον τριών επίβουλων εχθρών.

Στο Μακεδονικό Αγώνα συμμετείχαν σχεδόν όλοι οι Πισοδερίτες άνδρες, γυναίκες και παιδιά.

Οι σελίδες της ηρωικής αντίστασης εναντίον του ύπουλου εχθρού που με κάθε τρόπο προσπαθούσε να εξουδετερώσει το χωριό και να σπάσει την αντίστασή τους είναι πολλές.

Κατ’ αρχήν δημιουργήθηκε επιτροπή Άμυνας. Συμμετείχαν ο Παπασταύρος Τσάμης του Κοσμά, ο Χατζηκώτσης, ο Ναούμ Λιάκος και ο Χασόπουλος Μιχαήλ. Συνεργάτες τους είναι πάρα πολλοί, σαν πράκτορες, αγγελιοφόροι, τροφοδότες, αλλά και σαν ένοπλοι αντάρτες. Συμμετέχουν με αυταπάρνηση και με αυτοθυσία πολλοί νέοι. Γυναίκες μεταφέρουν μηνύματα από χωριό σε χωριό, κρυμμένα στον κόρφο τους ή στις κάλτσες που πλέκουν κι έχουν κρεμασμένες στο λαιμό τους. Στις αρχές Οκτωβρίου του 1904 καταφθάνει στην περιοχή της Φλώρινας ο Παύλος Μελάς επικεφαλής αντάρτικων σωμάτων. Στις 21 Μαρτίου φθάνει ο Μελάς στην περιοχή του Πισοδερίου.

Είναι γνωστό ότι το κεφάλι του Π. Μελά θάφτηκε στο παλιό παρεκκλήσι του Αγίου Χαραλάμπου που βρίσκεται παραπλεύρως και στη νοτιοανατολική πλευρά της κυρίως εκκλησίας. Μετά από λίγες μέρες για λόγους ασφάλειας το κεφάλι του Π. Μελά ενταφιάστηκε μέσα στην κυρίως εκκλησία της Αγίας Παρασκευής, στην Αγία Τράπεζα.

Η κεφαλή του Μελά παρέμεινε στο ιερό της Αγίας Παρασκευής Πισοδερίου μέχρι το 1710, οπότε ήρθε στη Μακεδονία η σύζυγός του, Νατλία, η οποία παρέλαβε κρυφά τα λείψανα.

Απ’ το Πισοδέρι λοιπόν, το όμορφο και περήφανο κεφαλοχώρι της Β.Δ. εκείνης ελληνικής γης, ξεκινά η πρώτη αντίδραση στα ψευδοκηρύγματα της σλαβικής προπαγάνδας, από εκεί, διαφωτίζεται και βρίσκει το σωστό δρόμο ο Καπετάν Κώττας και άλλοι παράγοντες της περιοχής, από εκεί θα κατευθύνεται ο αγώνας αργότερα στην περιοχή των Κορεστίων.

Απ’ αρχής μέχρι τέλους του αγώνα χρησίμευε σαν κέντρο πληροφοριών του ελληνικού κομιτάτου και ορμητήριο των ανταρτικών σωμάτων. Δια του Πισοδερίου διοχετεύονταν κατευθύνσεις εκ μέρους του Προξενείου Μοναστηρίου και των αρχηγών των σωμάτων, σ’ όλη την περιοχή Κορεστίων- Πρεσπών.

Με την ανακήρυξη του Συντάγματος το 1908, έληξε ο Μακεδονικός Αγώνας, κατάληξη του οποίου ήταν οι νικηφόροι απελευθερωτικοί πόλεμοι του 1912-1913.

Το Πισοδέρι θρήνησε πολλούς ήρωες, τόσο στον Μακεδονικό Αγώνα όσο και στους άλλους αγώνες του Έθνους για την Λευτεριά και την ανεξαρτησία.

Στο Μακεδονικό Αγώνα 1903-1909 σκοτώθηκαν:

  1. Χρήστος Τσιάμος

  2. Παπασταύρος Κ. Τσιάμης

  3. Θεόδωρος Γοτσης

  4. Θωμάς Μπούλδας (ανήλικος)

  5. Γ. Κων/νου (ανήλικος)

  6. Νικόλαος Κάϊκος

  7. Ανδρέας Κοϊδης

  8. Αγνώστων στοιχείων ανήλικες άλλοι δύο

  9. Γεώργιος Κάικος

Το 1912 οι Βούλγαροι ήταν εναντίον μας, και σύμμαχοι των Γερμανών. Όταν πέρασαν από το χωριό μας πήραν μαζί τους ομήρους στη Βουλγαρία πολλούς Πισοδερίτες κατασκευάζοντας ως συνήθως πλαστές κατηγορίες τρέφοντας το παλιό τους μίσος γιατί πολέμησαν οι Πισοδερίτες ηρωικά στο Μακεδονικό Αγώνα, εναντίον τους. Μεταξύ των άλλων ήταν και ο Παντελής Τσιάμης πατέρας του Ανδρέα Τσιάμη με την κατηγορία ότι τροφοδοτούσε τον Ελληνικό στρατό με αλεύρι. Μαζί του είχε συλληφθεί ο Μίτας Χάσος, ο Κώτσας Χάσος, ο Φώτης Μαλισιάγκος, ο Λάμπης Βάσκος, ο Νάκας Παπαδάμος, ο Γιώργος Παπαδάμος και ο Γόρας Στόϊτσες . Οι περισσότεροι μεταφέρθηκαν στην Πλέβνα όπου ανέλαβαν προσωπική εργασία με την αυστηρή επίβλεψη των βουλγάρων στρατιωτών.

Τους γεροντότερους τους έκλεισαν στα συρματοπλέγματα όπου βρήκαν τον θάνατο από τις κακουχίες και τις ασθένειες.

Στην εξορία κάθισαν έξι ολόκληρα χρόνια και υπέστησαν στερήσεις, ξυλοδαρμούς και κάθε είδους εξευτελισμούς. Τότε τα ανθρώπινα δικαιώματα ήταν ανύπαρκτα. Πέθαναν εκεί ο Μήτας Χάσος, ο Κώτσης, ο Βάσκος κι ο Νάκας. Γύρισε σε ελεεινά χάλια ο Γόρας Στόιτσες και μερικοί άλλοι.

Οι Πισοδερίτες ξενιτεύονταν από τα παλιά χρόνια είτε για λόγους επιδημιών-καταστροφών, είτε για λόγους εμπορίας, είτε τέλος στα χρόνια του 20ου αι. για ανεύρεση καλύτερων συνθηκών διαβίωσης. Από το 1830 μέχρι το 1912 είχαν ξενιτευτεί αρκετές οικογένειες σε διάφορες πόλεις της Σερβίας, Αυστροουγγαρίας, Ρουμανίας, της Ρωσίας, της Βουδαπέστης, της Αιγύπτου, του Βουκουρεστίου και της Αμερικής για καλύτερη τύχη.

Το 1905 είχαν απομείνει 170 οικογένειες.

Ο Β΄ Παγκόσμιος πόλεμος και ο εμφύλιος ήταν αιτίες που ανάγκασαν τους περισσότερους από τους κατοίκους του να το εγκαταλείψουν. Άλλα αίτια αποδημιών ήταν όπως προαναφέρθηκε λόγοι εμπορίου. Πισοδερίτες έμποροι έκαναν ταξίδια προμηθειών προς Κων/πολη και Προύσα με καραβάνια και άλογα. Άλλοι πάλι έλλειπαν συχνά από το Πισοδέρι και για μεγάλα διαστήματα γιατί όπως είπαμε διατηρούσαν χάνια και παντοπωλεία μακριά από την πατρίδα τους (Αλβανία, Πρέσπες, Φλώρινα, κ. ά.)

Στον πόλεμο του 1940-1941 οι γυναίκες του Πισοδερίου έκαναν τα πάντα για να εξυπηρετήσουν και να διασώσουν στρατιώτες οι οποίοι διέρχονταν νύχτα, περπατώντας μέσα στα χιόνια, για να πάνε στο μέτωπο. Φιλοξενούσαν τους στρατιώτες μέσα στα ζεστά σπίτια τους. Όσοι στρατιώτες υπέφεραν από κρυοπαγήματα πήγαιναν στα σπίτια της Αρχόντας Π. τσιάμη και της Λένκας Παπαδάμου οι οποίες είχαν γνώσεις λαϊκής φαρμακευτικής.

Εκείνη την εποχή, οι Πισοδερίτισες εργάστηκαν με αυταπάρνηση πλέκοντας γάντια ή μπλούζες για το στρατό.

Η γερμανική κατοχή και ο εμφύλιος πόλεμος ανάγκασαν τους κατοίκους του χωριού να το εγκαταλείψουν. Οι περισσότεροι εγκαταστάθηκαν στα χωριά του κάμπου, στην Πρέσπα και στην Φλώρινα.

Πολυπληθείς μεταναστεύσεις γίνονταν προς αναζήτηση δουλειάς. Μετανάστες πήγαιναν στην Αμερική και στον Καναδά.

Υπήρξε μια εποχή που το χωριό σχεδόν ερήμωσε. Ελάχιστοι ήταν οι μόνιμοι κάτοικοι το χειμώνα. Το καλοκαίρι μόνο αποκτούσε λίγη κίνηση με τους ξενιτεμένους Πισοδερίτες που επισκέπτονταν τον τόπο καταγωγής τους για λίγες μέρες. Επίσης έρχονταν στο χωριό μερικές οικογένειες βλάχων και Σαρακατσάνων, που έφερναν τα κοπάδια τους για τους καλοκαιρινούς μήνες.

Τα τελευταία χρόνια όμως το Πισοδέρι έχει γίνει τόπος προσέλκυσης τουριστικού ενδιαφέροντος. Οι μόνιμοι κάτοικοι είναι και πάλι ελάχιστοι, όμως πολλοί είναι αυτοί που έχουν ανοίξει τουριστικές επιχειρήσεις στο χωριό και η τουριστική κίνηση απλώνεται σ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου και όχι μόνο την χειμερινή περίοδο.

Το κλίμα του Πισοδερίου είναι υγιεινό αλλά τραχύ. Το καλοκαίρι είναι σπουδαίο θέρετρο και πολλοί Θεσσαλονικείς και άλλοι παραθερίζουν σ’ αυτό. Το χειμώνα το Πισοδέρι έχει πολλά χιόνια και στην περιοχή Βίγλα (2 χιλιόμετρα μακριά από το χωριό) λειτουργεί χιονοδρομικό κέντρο

 

ΤΟΠΩΝΥΜΙΑ

Την περιοχή του χωριού τη διαιρούμε σε τέσσερα μέρη, έχοντας σαν γραμμές διαχωρισμούς το Δημόσιο δρόμο από ανατολικά προς τα Δυτικά και τη Νερομάνα, από Βορρά. Έτσι δημιουργούνται τρεις τομείς που τους ονομάζουμε Β. Ανατολικό, Νότιο και Β. Δυτικός:

Α΄ Τομέας (βορειοανατολικός)

  1. Σιάπτε πένιοι (εφτάψωμια)

  2. Πούντσιλε αλπίχα (Τα γεφύρια του Paha)

  3. Πλοάτσια α νοάτιλιοι (πλάκα του αρνιού)

  4. Σουλάκου

  5. Βίγλα

Ο Αυχένας της Βίγλας σχηματίζεται απ’ το αντέρεισμα του Λάκκου στον Ν. και από ένα στενόμακρο και ομαλό αντέρεισμα προς Β. Το δεύτερο έχει περίπου 500 μ. προς Βορρά την κορυφή του, κι ονομάζεται μ’ ένα όνομα Βίγλα, επειδή στην κορυφή του, ακριβώς όπου σχηματίζεται είδος αναπαυτηρίου ήταν κτισμένο παρατηρητήριο και φυλάκιο στα χρόνια της Τουρκοκρατίας. Αλλά σύμφωνα με τις γραπτές μαρτυρίες του Πισοδερίτη Σωκράτη Λιάκου, προϋπήρχε το φυλάκιο από τα Βυζαντινά και ρωμαϊκά χρόνια.

Βίγλα σημαίνει παρατηρητήριο στα βλάχικα και η θέση όπου σήμερα σώζονται ελάχιστα ερείπια κτιρίων, είναι μοναδική θέση παρατηρητηρίου, γιατί φαίνεται ο κάμπος της Φλώρινας κι επιτηρείται ο δρόμος Φλωρίνης – Βίγλας, σ’ όλο του σχεδόν το μήκος. Το υψόμετρο της Βίγλας είναι 1580 μ.

  1. Λα μαντιάπα (Στη μάνα νερού, νερομάνα)

  2. Κιάτρα α όρνιλοι (Βράχος του αετού)

  3. Λιβάντεα αλ Στέφου (Λιβάδι του Στέφου)

  4. Νούμτα αλ Πέσιου ( Ο γάμος του Πέσιου)

Β΄ Τομέας (Νότιος)

  1. Δερβένι

Στον ημιονικό δρόμο Αλώνων – Πισοδερίου και στο μέσο περίπου του μεγάλου ανήφορου, ανάμεσα από τη Βίγλα και απ’ το πρώτο ρεύμα προς τ’ Άλωνα (Βάλλια) υπήρχαν πριν από λίγα χρόνια τα ερείπια ενός κτιρίου που άλλοτε αποτελούσε το οίκημα του Δερβεντζή. Ο αμαξοτός δημόσιος δρόμος δεν είχε γίνει.

  1. Μπούτουρα

  2. Λα Λάκκου (λάκκος)

Είναι βοσκότοπος που βρίσκεται ανάμεσα από το Μπούτουρα, περιοχή Τριβούνου και Τριγώνου καθώς και ανάμεσα απ’ τη δασώδη περιοχή Πισοδερίου – Γιωργοκεφαλής.

  1. Γιώργο – Κεφαλή

  2. Ούνλου Φάγκου (το ένα δέντρο)

  3. Μπασκότι

  4. Λα κρούτσε (Σταυρός)

  5. Καντίλ (Καντήλι)

  6. Λιβάντεα α λου Σκλιόπ (το λιβάδι του κουτσού)

  7. Λα εικοάνε (Σταυρός)

Γ΄ Τομέας (Β. Δυτικός)

  1. Εύζονλου (Εύζωνος)

  2. Κόντρουλου ατσέλου σκούρτουλ

  3. Κουσάγια

  4. Γκρέντζιλε αλ Γιάνοι (τα μαδέρια του Γιάννη)

  5. Κιβανίτσα (τα Καλά Νερά)

  6. Κρούτσε (Σταυρός)

  7. Παραμάν

Τοποθεσίες μέσα στο χωριό

  1. Κιλίε

  2. Ιτιά του Χάσου

  3. Κόντρου

  4. Νούκλου αλ γκέρκα (Καρυδιά γκέρκα)

  5. Λα Κιάτρε (Στην πέτρα)

  6. Λα Τσιαμούρι

  7. Γκιρντίνα αλ Τάσκου

  8. Κερασιές Ντίνου και Έφρας

ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΜΟΡΦΗ ΤΟΥ ΧΩΡΙΟΥ

NextGen ScrollGallery thumbnailNextGen ScrollGallery thumbnailNextGen ScrollGallery thumbnailNextGen ScrollGallery thumbnailNextGen ScrollGallery thumbnail

Το Πισοδέρι δεν είχε πλατεία με τη συνήθη έννοια του πυρήνα συγκέντρωσης των κατοίκων. Οι άντρες συγκεντρώνονταν είτε στο πεζούλι της εκκλησίας είτε στα μαγαζιά. Οι γυναίκες έμεναν στο σπίτι για τις οικιακές δουλειές ή επισκέπτονταν τα απογεύματα τις γειτόνισσες.

Πλατεία δεν υπήρχε γιατί δεν το επέτρεπε η επικλινής μορφολογία του εδάφους αφ’ ενός και αφ’ ετέρου επειδή το χωριό ήταν ένα πέρασμα που αναπτύσσονταν κατά το μήκος του δρόμου. Πάνω στο δρόμο ήταν επίσης και τα εμπορικά που συνήθως ήταν χάνια και παντοπωλεία προς εξυπηρέτηση των καραβανιών που διέρχονταν από εκεί. Οι νεότεροι σύχναζαν είτε στο βράχο Ντότη είτε στον αυλόγυρο της Σχολής Μοδέστειου. Παρ’ όλα αυτά υπήρχαν κάποιοι κύριοι μαχαλάδες οι οποίοι ήταν λιθόστρωτοι. Παλιότερα κατά τον 19ο αιώνα ήταν:

Α ΄ Μαχαλάς Γουμπέρη – Φίσκα

Β΄ Μαχαλάς Γαρδάνη – Μούσια

Γ΄ Μαχαλάς Παπαβασίλη – Ρώτσια

Δ΄ Μαχαλάς Τσιτσιάνε – Αγγέλε

Σύμφωνα με πληροφορίες από το αρχείο του αείμνηστου Παύλου Λ. Τσάμη (Σεπτέμβριος 1942), το Πισοδέρι είχε όρθια σπίτια εκείνη την περίοδο τα εξής:

  • Μαχαλάς Χασέων, διαμερίσματα (οικογένειες) 5

  • Μαχαλάς Γουμπέρηδων, διαμερίσματα (οικογένειες) 6

  • Μαχαλάς Παλούτσα- Φίσκα, διαμερίσματα (οικογένειες) 4

  • Μαχαλάς Τσιαούση-Γαρδάνη-Γιάννη, διαμερίσματα (οικογένειες) 24

  • Μαχαλάς Πούρη-Κόε, διαμερίσματα (οικογένειες) 12

  • Μαχαλάς Γιάννα-Αγγέλε, διαμερίσματα (οικογένειες) 12

  • Μαχαλάς Τσιάμηδων-Θώμου, διαμερίσματα (οικογένειες) 17

  • Μαχαλάς Μπούλδα, διαμερίσματα (οικογένειες) 3

  • Μαχαλάς Λιούκρε-Στόιτσε-Μπόντζιε, διαμερίσματα (οικογένειες) 10

Σύνολον 93

Το 1989 σ’ έναν άλλο απολογισμό που έγινε, η κατάσταση του Πισοδερίου είναι θλιβερή:

Σύνολο 8 σπίτια, 11 άτομα.

Από το 1985 και εδώ χτίσθηκαν μερικά σπίτια και αρκετά ανακαινίσθηκαν.

Τα τελευταία χρόνια αρκετοί Πισοδερίτες που ζουν στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη ανακαίνισαν τα σπίτια τους και τα χρησιμοποιούν για τις διακοπές τους. Ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια κτίστηκαν αρκετά καινούργια σπίτια και ξενώνες.

 

ΕΚΚΛΗΣΙΕΣ ΤΟΥ ΧΩΡΙΟΥ

NextGen ScrollGallery thumbnailNextGen ScrollGallery thumbnailNextGen ScrollGallery thumbnailNextGen ScrollGallery thumbnailNextGen ScrollGallery thumbnailNextGen ScrollGallery thumbnailNextGen ScrollGallery thumbnailNextGen ScrollGallery thumbnailNextGen ScrollGallery thumbnailNextGen ScrollGallery thumbnailNextGen ScrollGallery thumbnailNextGen ScrollGallery thumbnail

Στο χωριό υπάρχουν 4 εκκλησίες που αποτελούν σταθμό στη μακραίωνη ιστορία του χωριού μιας και έχουν συνδεθεί στενά με όλα τα γεγονότα που συνέβησαν ανά τους αιώνες. Η Αγία Παρασκευή βρίσκεται στο κέντρο του χωριού, στο νότιο μέρος της εκκλησίας βρίσκεται ενσωματωμένο το παρεκκλήσι του Αγίου Χαραλάμπους. Η ιστορικότερη των εκκλησιών είναι το ξωκλήσι της Αγίας Τριάδας 4 χλμ. Από το χωριό προς το Ανταρτικό. Υπάρχει επίσης και ένα πιο πρόσφατο ξωκλήσι αυτό του προφήτη Ηλία που βρίσκεται στη Βίγλα 2 χλμ. από το Πισοδέρι.

ΑΓΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ

Η Αγία Παρασκευή είναι πολύ παλιά εκκλησία. Άγνωστο πότε κτίστηκε, επισκευάσθηκε όμως το 1848.

Η πιο παλαιά χρονολογία που βρίσκεται σε εικόνες της εκκλησίας είναι του 1730, αναγράφεται δε στο κάτω αριστερό ήμισυ της ξυλογλύπτου Ωραίας Πύλης, με αφιέρωση Τάχου. Πιθανόν η Ωραία Πύλη να ανήκε σε παλαιότερη εκκλησία και να τοποθετήθηκε στην καινούργια.

Από ενθύμηση σ’ ένα Μηνιαίο μαθαίνουμε πως Μητροπολίτης Πρεσπών και Αχριδών κατά το 1874 ήταν ο Διονύσιος και παπάδες στο χωριό ο Παπαστέργιος Παπαγιώργης (Σακελλάριος) και ο Παπαδημήτρης Παπανικόλας (οικονόμος), ο οποίος διετέλεσε και αρχιερατικός Επίτροπος στη Μητρόπολη Πρεσπών – Αχριδών, διορισμένος από το μητροπολίτη Μελέτιο. Ο Μελέτιος παρέμεινε στο Πισοδέρι δύο χρόνια. Μετά έφυγε στο Κρούσοβο, όπου μετεφέρθει η έδρα της Μητρόπολης Πρεσπών – Αχριδών.

Η Αγία Παρασκευή είναι τρίκλιτη ξυλόστεγη βασιλική. Εξωτερικά η εμφάνιση είναι απλή με το καμπαναριό που κτίστηκε το 1902 από τον αρχιμανδρίτη Μόδεστο. Είναι λίθινο και η διάρθρωσή του είναι τριμερής στο ύψος. Είναι επιβλητικό και δεσπόζει στον περιβάλλοντα χώρο. Το εσωτερικό είναι με πολλές αγιογραφίες στο τέμπλο. Εντυπωσιακός είναι ο άμβωνας και ο δεσποτικός θρόνος. Είναι κατασκευασμένος από ξύλο κι έχουν αποδοθεί περίτεχνα ξυλόγλυπτα. Το κεντρικό κλίτος εσωτερικά είναι υπερυψωμένο και θολωτό. Πάνω από τους κίονες υπάρχουν τοιχογραφίες Αγίων.

Ο ναός είναι λιθόκτιστος και ανεπίχριστος εξωτερικά, η εμφάνισή τους είναι απλή. Βορειοδυτικά του ναού υπάρχει επιβλητικό καμπαναριό που κτίσθηκε το 1906 από τον Αρχιμανδρίτη Μόδεστο. Το καμπαναριό είναι λιθόκτιστο με επιμελημένο κτίσιμο και η διάρθρωσή του είναι τριμερής καθ’ ύψος. Το καμπαναριό είναι επιβλητικό και δεσπόζει στον περιβάλλοντα χώρο.

Πρέπει να σημειωθεί ότι υπήρχε διαφορετική είσοδος για τους άνδρες και διαφορετική είσοδος για τις γυναίκες. Η είσοδος για τους άνδρες ήταν από το βόρειο μέρος του ναού ενώ για τις γυναίκες από το δυτικό μέρος του ναού.

ΕΙΚΟΝΕΣ ΓΡΑΠΤΑ ΕΝΘΥΜΗΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΓΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ

Πλήθος πληροφοριών μπορεί να εξαχθεί από την μελέτη των επιγραφών και των αφιερώσεων που υπάρχουν τόσο στο εσωτερικό τόσο και στο εξωτερικό του ναού. Πληροφορίες που αφορούν το έτος του ναού, τους καλλιτέχνες που αγιογράφησαν, τους κατοίκους του χωριού κ.ά.

Στην ανατολική πλευρά του ναού εξωτερικά σε ύψος 7,00 μ. περίπου, υπάρχει εντοιχισμένη επιγραφή 0,30Χ0,35 που αναφέρεται σε επισκευή του ναού: «Ναούμι Τζοπάν/Κονσταντί Τζαμ/πμα Ν(ι)κόλα Τ/μθομα/1848ΜΙ = 1848(;)».

Επάνω από την δυτική θύρα του ναού υπάρχει άλλη επιγραφή με τη χρονολογία :ΑΩΜΗ 9=1848.

Στο εσωτερικό του ναού υπάρχουν τα εξής αξιοσημείωτα:

Δ΄. Στον αριστερό εικονοστάτη (κουβούκλιο) υπάρχει κινητή εικόνα του Αποστόλου Παύλου, πάνω σε χοντροπελεκημένο ξύλο, διαστάσεων 0,30Χ0,20 μ. και παρόμοια του Αποστόλου Πέτρου διαστάσεων 0,30Χ0,25. Στο επάνω δεξιά μέρος της τελευταίας είναι χαραγμένη η χρονολογία 1872.

Β΄. Στον δεξιό εικονοστάτη κινητή εικόνα της Αγίας Παρασκευής διατάσεων 0,50Χ0,42. Στο κεντρικό τμήμα της εικόνας η Αγία κρατούσε στα χέρια το κεφάλι της και γύρω 10 μικροπαραστάσεις, οι τέσσερις από τις οποίες αναφέρονται στο βίο της Αγίας. Στη μία απ’ αυτές εικονίζεται η Αγία τη στιγμή που τις φορούν στο κεφάλι πυρωμένη κάσκα με την επεξήγηση : «Έβαλαν πυρωμένη γκορμούταν εις την κεφαλήν της Αγίας».

Στο αριστερό της κυρίας απεικόνισης της Αγίας με ερυθρά ψηφία η χρονολογία 1775.

Άξιο παρατηρήσεως είναι ότι στην κάτω μεσαία παράσταση εικονίζεται κατά σειρά ο Άγιος Ναούμ. Ο Άγιος Διονύσιος, ο Προφήτης Ηλίας και ο Άγιος Παντελεήμον.

Γ΄. Δίπλα στην προαναφερθείσα βρίσκεται η εικόνα των Αγίων Πάντων, διαστάσεων 0,78Χ0,48μ. σε χοντρό ξύλο με ανάγλυφα επιχρυσωμένα διακοσμητικά. Η κυρίως παράσταση είναι μέσα σε στρογγυλό πλαίσιο και γύρω γύρω υπάρχουν παραστάσεις φρουρίου το οποίο έχουν υπό την σκεπή των η Παναγία, ο Χριστός που κρατά υπερμεγέθη σταυρό και διάφοροι άλλοι Άγιοι. Στο κάτω μέρος υπάρχει η εξής αφιέρωση: «ΔΟΥΛΟΣ ΘΕΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ».

Δ΄. Στη νότια πλευρά του ναού κοντά στο τέμπλο, πάνω σε ξύλινο υποστήριγμα, υπάρχουν οι κάτωθι άξιες λόγου εικόνες:

  1. Εικόνα των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης, διαστάσεων 1,12Χ0,65 μ. Οι Άγιοι εικονίζονται ολόσωμα, στο επάνω δε μέρος, η Αγία Τριάδα. Στο κάτω μέρος η χρονολογία «1859» και η επιγραφή: «Δωρεά δούλο του Θεού Κωνσταντίνος Αναστασίου εις ζωήν αιώνια».

  2. Εικόνα της Περιτομής του Χριστού, διαστάσεων 0,265Χ0,225. Στο πίσω μέρος γραμμένη με μελάνη η εξής αφιέρωση: «Αφιερούται παρά πρωτοσυγγέλου Μοδέστου Αγιοταφίτου εις την εκκλησίαν Αγίας Παρασκευής Πισοδερίου. Τη 15 Απριλίου των 1883. Εν Ιερουσαλήμ».

  3. Εικόνα Αγίου (αδιευκρίνιστου), διαστάσεων 1,14Χ0,73μ. με μικροπαραστάσεις και επιγραφές γύρω γύρω. Στο κάτω μέρος η επιγραφή: Δη εξόδου και συνδρομή τον πεδιά του Τάσιο Οσντόβας «μιμόσινον τους 1860».

  4. Εικόνα της Παναγίας ανάγλυφη, διαστάσεων 0,25Χ0,15μ. παλαιάς τεχνοτροπίας.

  5. Εικόνα των Τριών Ιεραρχών, διαστάσεων 1,16Χ0,76μ. Μέσα σε κύκλο μεταξύ Χρυσοστόμου και Γρηγορίου η επιγραφή : Τρείς Ιεράρχαι 1860»

Ε΄. Στο τέμπλο και από τα δεξιά προς τα αριστερά, υπάρχουν κατά σειρά οι εξής σταθερές εικόνες:

  1. Πρώτη ο «ΑΓΙΟΣ ΧΑΡΑΛΑΜΠΗΣ». Ο Άγιος εικονίζεται ολόσωμος και πατώντας με το πόδι του ένα φανταστικό τέρας, που παριστάνει την πανούκλα (πανώλη). Γύρω γύρω μικροπαραστάσεις από το βίο του Αγίου και στο κάτω αριστερά μέρος η επιγραφή «1848 χειρ Βασιλείου και Ιωάννου των αδελφών».

  2. Μεσολαβεί η δεξιά πύλη του Αγίου Βήματος. Δεύτερη εικόνα του τέμπλου ο «ΑΓΙΟΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ο ΜΥΡΟΒΛΙΤΗΣ «. Ο Άγιος κρατεί ανάγλυφο μεταλλικό δόρυ, στο κάτω δε αριστερό μέρος η επιγραφή : «ΠΡΟΣΔΕΞΑΙ ΚΑΙ ΒΟΗΘΗΣΟΝ ΑΓΙΕ ΔΗΜΗΤΡΙΣ ΤΟΝ ΔΟΥΛΟ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΝΑΟΥΜ ΝΑΝΟ ΣΥΜΒΙΑΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΤΕΚΝΩΝ 1855 Μαρτίου 20»

  3. Τρίτη κατά σειρά η εικόνα του Αγίου Νικολάου χωρίς να έχει κάτι το ιδιαίτερο.

  4. Τέταρτη εικόνα ο ΙΩΑΝΝΗΣ Ο ΠΡΟΔΡΟΜΟΣ. Στο κάτω αριστερά μέρος η αφιέρωση : «δια συνδρομής, και δαπάνης του δούλου σου Δημητρίου Παπαδάμ και Ναούμ Γκέρκα και Στεργίου Στ… εις Μνημόσυνον». Στο κάτω δεξιά μέρος της εικόνας τα εξής : «1848 Αυγούστου 24 χειρ Ιωάννου».

  5. Πέμπτη εικόνα, δεξιά της Ωραίας Πύλης, αυτή του Ιησού Χριστού. Στο κάτω μέρος αυτής η επιγραφή : «1849 Μαρτίου 5 χειρ Βασιλείου και Ιωάννου των αδελφών».

  6. Ωραία Πύλη. Από τη μέση και κάτω δίφυλλη ξυλόγλυπτη θύρα, ωραίας τέχνης. Το δεξιό ημίφυλλο καταλήγει στο πάνω μέρος σε ένα μικρό στρογγυλό ξυλόγλυπτο πλαίσιο, μέσα στο οποίο εικονίζεται ο Χριστός. Όταν η Πύλη είναι κλειστή στα δύο φύλλα της εικονίζεται ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου με δύο μικροπαραστάσεις δεξιά και αριστερά. Στο δεξιό ημίφυλλο είναι μικροπαραστάσεις του σοφού Σολομώντος και των Θεολόγων Βασιλείου και Γρηγορίου ενώ στο αριστερό είναι του Προφήτη Ησαϊα και των Αγίων Αθανασίου και Χρυσοστόμου.

Στο κάτω αριστερά μέρος του Ευαγγελισμού υπάρχει η αφιέρωση : «ΔΕΗΣΙΣ ΔΟΥΛΟΥ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΚΥΡ ΤΑΧΟΥ ΕΝ ΕΤΕΙ 1730. ΧΕΙΡ ΕΥΣΤΑΘΙΟΥ, ΕΚ ΓΡΑΜΜΟΣΤΗ».

Η Ωραία λοιπόν Πύλη του ναού δείχνει ότι αυτός υπήρχε ήδη και κατά το 1730 όπως επίσης ότι ο αναγραφόμενος αγιογράφος Ευστάθιος σημειώνει για πατρίδα του την Γράμμουστα. Είναι πιθανότατο όμως ότι καταγόταν από την γειτονικότατη και ομόγλωσση της Γράμμουστα Λουντόπεα (οι εγγράμματοι από τους κατοίκους αυτής την έγραφαν Λινοτόπι) την οποία σημειώνουν για πατρίδα τους ένα σωρό αγιογράφοι, οι οποίοι μεταξύ 1400-1700 ζωγράφισαν πολλές εκκλησίες της Δυτικής Μακεδονίας, Δυτικής Θεσσαλίας, Αιτωλοακαρνανίας και Ηπείρου. Μετά την περί τα 1650-1700 καταστροφή της Λουντόπεας, όσες οικογένειες αγιογράφων αυτής σώθηκαν, μετοίκησαν στην Σαμαρίνα, στην Καστοριά, στη Σιάτσιστα, Κοζάνη κ.τ.λ. Η ερειπωμένη Λουντόπεα που είχε φθάσει να έχει περισσότερα από 3.000 σπίτια ονομάζεται σήμερα από το εκεί Μοναστήρι, Άγιος Ζαχαρίας.

  1. Έκτη εικόνα, αμέσως αριστερά της Ωραίας Πύλης, είναι αυτή της Παναγίας, χωρίς κάτι το ιδιαίτερο.

  2. Στηριγμένη στην εικόνα της Παναγίας υπάρχει, μικρή κινητή εικόνα επίσης της Παναγίας η οποία στο δεξιό μέρος φέρει την επιγραφή : «δέησις του δούλου του Θεού στεργίου ΓΠΝΚ προς εις μνημόσυνον αυτού». Τα κεφαλαία γράμματα εννοούν ασφαλώς το επίθετο Παπανικόλα γνωστού όντος ότι τουλάχιστον μέχρι το 1873 υπήρχε εν ζωή ο Στέργιος Παπανικόλας.

  3. Έβδομη εικόνα η «ΑΓΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ». Στο κάτω μέρος αυτής η επιγραφή :»χειρ ΙΩΑΝΝΟΥ ζγφς Πογωνιανού 1848 Σεπτ. 10»

Το σύμπλεγμα Ζγφς, δηλώνει ασφαλώς τη λέξη ζωγράφος, ο οποίος καθώς το γράφει λεγόταν Ιωάννης και καταγόταν από το Πωγώνι της Ηπείρου. Όπως αναγράφεται και στην εικόνα Ε1 και Ε5 και Ε4 συνεργαζόταν με τον ομότεχνό του αδελφό Βασίλειο. Από αυτά προκύπτει ότι οι δύο αυτοί αδελφοί κυρίως ζωγράφισαν την ανακαινισθείσα κατά το 1848 εκκλησία αγίας Παρασκευής του Πισοδερίου.

  1. Όγδοη εικόνα ο «ΑΓΙΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ». Στο κάτω αριστερά μέρος η αφιέρωση: «Δέησις της δούλης σου Αικατερίνης και του υιού αυτής Ναούμ του μακαρίτου Νικολάου Πουρή 1849. Δια χειρός Παραζήκου εκ Σελίτζης». Ο από Σέλιτσας εικονογράφος και συνάμα ιερέας Παπαζήκος, δε φαίνεται να εργάσθηκε στην εικονογράφηση της εκκλησίας. Είναι πιθανότερο ότι πούλησε στον δωρητή της έτοιμη εικόνα του, στην οποία πρόσθεσε απλώς και την αφιέρωση και την υπογραφή του.

  2. Στηριγμένη στην παραπάνω εικόνα του τέμπλου υπάρχει μικρή φορητή εικόνα του Αποστόλου Παύλου διαστάσεων 0,32Χ0,24 μ. Στο κάτω μέρος η επιγραφή: «Υπό χρυστοστ. Μολ Εν Αγίω Ορει 1914». Τούτο σημαίνει πιθανότατα ότι η εικόνα φιλοτεχνήθηκε υπό του Χρυσοστ(ομου) Μο(ναχού) κ.τ.λ. Στο πίσω μέρος αυτής, με μαύρη μελάνη είναι γραμμένα τα εξής : «Δια το παρεκκλήσιον το ιερόν ένθα ετάφη το πρώτον η τίμια κεφαλή του Παύλου Μελά το 1904. Ευλαβές ενθύμιον της δούλης του Θεού Ναταλίας Π. Μελά εις την εν Πισοδερίω εκκλησίας, Σεπτέμβριος 1915».

  3. Ένατη εικόνα του τέμπλου ο «ΑΓΙΟΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ»

  4. Μεσολαβεί η αριστερή Πύλη, ντυμένη με την εικόνα του Αγίου Στεφάνου πάνω σε μουσαμά και ακολουθεί μεταξύ πύλης και βορείου τοίχου η δέκατη και τελευταία εικόνα του τέμπλου, του προφήτη Ηλία. Στηριγμένη στην εικόνα αυτή βρίσκεται μικρή φορητή εικόνα των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης, διαστάσεων 0,40Χ0,32μ. η οποία στο κάτω μέρος έχει μισοσωησμένη αφιέρωση από την οποία στο κάτω μέρος έχει μισοσβησμένη αφιέρωση από την οποία διαβάζονται οι λέξεις «…δουλ…Μαρίας Νίττα εις μνημόσυνον τους αιώνιου».Λείπει η ημερομηνία.

ΣΤ. Μέσα στο Άγιο Βήμα, στηριγμένη στο δάπεδο και στο νότιο τοίχο βρίσκεται εικόνα του αρχαγγέλου Μιχαήλ, διαστάσεων 1,12Χ0,67 η οποία στο κάτω αριστερά μέρος έχει την εξής αφιέρωση: «ΔΕΞΑΙ Ο ΑΡΧΩΝ ΤΑΣ ΙΚΕΣΙΑΣ ΚΥΡΙΟΥ ΚΥΡ ΜΙΧΑΗΛ ΚΑΙ ΝΑΟΥΜΗ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΤΖΙΟΥΜΟΥΡΑΚΑ ΚΑΙ ΣΥΜΒΙΑΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΤΕΚΝΩΝ ΕΙΣ ΜΝΗΜΟΣΥΝΟΝ ΤΟΥΣ 1854 Μαϊου 15».

Ζ. Στο επάνω μέρος του τέμπλου υπάρχουν διάφορες ξυλόγλυπτες παραστάσεις και δύο σειρές εικόνων που δεν ερευνήθηκαν λόγω του ύψους στο οποίο βρίσκονται.

Η. Στο Άγιο Βήμα φυλάσσονται μερικά παλιά εκκλησιαστικά βιβλία, όλα εκδόσεις Βενετίας: «Τριώδιον κατανυκτικόν» 1863 και άλλο όμοιο του 1869, Μηνιαία: Ιουλίου 1868, Αυγούστου 1868, Σεπτεμβρίου 1890, Οκτωβρίου 1868 και Νοεμβρίου 1868.

Σε μερικά από τα διάφορα εκκλησιαστικά βιβλία βρέθηκαν οι εξής ενθυμήσεις:

  1. Σ’ ένα πεντηκοστάριο, χωρίς εξώφυλλο, στην τελευταία σελίδα αναγράφεται: «Του έτους 1873 Δεκ. 4 τα σημειώνομε τα 14 βιβλία ήγουν 12 μηνέα, 12 τριώδια το παρόν πεντηκοστάριον ότι τα έστειλεν ο Μόδεστος με τα χρήματα της Οσ. Αγίας Παρασκευής = εις τον καιρόν του επιτρόπου Κωνσταντίνου Στεργίου γράφομεν δια ενθύμησιν. Σακελλάριος Παραστέργιος Π΄΄γεωργίου Εφημέριος του αυτού χωρίου Πισοδέρι».

  2. Σ’ ένα μηνιαία Αυγούστου εκδόσεως Βενετία 1868 αναγράφεται το εξής: «Κιαι τόδε συν τοις λοιποίς νεωστί επί επιτροπής του Κ. Κωνσταντίνου Καραμπατάκη αγοράσθησαν αντί εσσάρων εικοσοφράγκων εκκλησιαστικοίς βιβλίοις της ιεράς Ακολουθίας πάλι, της Αγίας Εκκλησίας της ελληνοβλάχικης χώρας ταύτης Πισοδέρι της σεμνυνομένης επ’ ονόματι της Αγ. Οσιομ. Παρασκευής Αρχιερατεύοντας του, Σεβασμ. Αγ. Πρεσπών και Αχριδών κ.κ. Μελετίου επί ερημερίων Οικονόμου Παραδημητρίου και Σακελλαρίου Παραστεργίου. Εσημειώθη δε διαμένοντας εντάυθα περιοδικώς του ιδίου Αρχιερέως αποδ. Σεπτ. α. εις Πισοδέρι 1874».

  3. Σ’ ένα ευαγγέλιο δεμένο με κόκκινο πάνινο εξώφυλλο και με μεταλλικά ανάγλυφα, ακδόσεως βενετίας αψξ 1760 και στην σελίδα 5 αναγράφεται : «1854 Απόδειξις δια μία θέαμα θαύμα τη Κυριακή προ του Πάσχα Μαρτίου 23 Αγίου Πάσχα αποκοιμήθηκε εν κυρίω ο εφημέριος της Αγίας Τριάς και της Αγίας Παρασκευής ονομαζόμενον Παπαναούμη Παπα Αδάμ μετά το τέλεσμα της λειτουργίας όσον ήπεν μετά φόβον Θεού πίστεως και αγάπη και γύρισεν μετά αγίων εις την πρόθεσιν και ετελείωσε (εννοεί πέθανε) μέσα την ίδιαν στιγμήν!! Μέσα εις το βήμα. Δημήτριος Μουσικός και πρωτοψάλτης της αυτής εκκλησίας δια ενθύμησιν σημείων».

  4. Στο εξώφυλλο αδιευκρίνιστου βιβλίου υπάρχει η εξής σημείωση : «το παρόν βιβλίον είναι της … μονής της Αγίας Τριάς εν Ψωδέρι. Όποιος να το κλέψη να είναι αφορισμένος και να έχει την κατάραν του Χριστού και των Αγίων Πάντων. Δημήτριος Διδασκ. Παπαδάμο έγραψε –(υπογραφή)- αωμ(=1840) εν μηνί αυγούστου Κ.Θ(=29)».

  5. Σε Ευαγγέλιον εκδόσεως έτους 1793 στη Βενετία στο τυπογραφείο γιάννου Θεοδοσίου από Ιωάννινα στην σελίδα 12 υπάρχει γραμμένη η ενθύμηση: χειμώνας δεν έπιασεν εις το έτος 1855»

Θ. Στο Άγιο Βήμα της Αγίας Παρασκευής σώζονται και τρεις ορειχάλκινοι δίσκοι χρησιμοποιούμενοι για τις ιερουργίες και προερχόμενοι από δωρεές εξαφανισμένων σήμερα οικογενειών.

Ο ένας από αυτούς διαμέτρου 0,24 εκ. ίσως έχει μεταφερθεί από την Βλαχία. Στο κέντρο εικονίζεται ο Χριστός αμνός (Aghusdei) με το σταυρό της Αναστάσεως. Υπάρχει κυκλική επιγραφή στην οποία επαναλαμβάνεται πέντε φορές :Fabllecu.

Ο άλλος δίσκος έχει στο κέντρο τη μορφή του Κικέρωνα και λόγυρα με γράμματα κλασσικής εποχής την επιγραφή : «Marcustulliusciceroconsul».

Ι. Δεξιά στον κυρίως ναό και κοντά στο ιερό υπάρχει μια μικρή μαρμάρινη κολώνα με κάθετες ραβδώσεις όπου αναγράφεται το έτος 1896.

ΙΑ. Στον αρκετά καλής τέχνης ξυλόγλυπτο δεσποτικό θρόνο υπάρχει εικόνα του Χριστού με χρονολογία : «1860 Ιανουαρίου 10»

ΙΒ. Δύο άλλες αξιόλογες φορητές εικόνες φυλάσσονται στο γυναικωνίτη. Στις δεσποτικές εικόνες διαβάζουμε την χρονολογία 1848 και το όνομα του αγιογράφου «χειρ Ιωάννου».

Ο Ρουμάνος ερευνητής ΤΗ. NERO στο περιοδικό LUMINA στα τεύχη ΙΙ και IV γράφει αρκετές πληροφορίες για το Πισοδέρι και προσθέτει ότι στην εκκλησία του υπάρχει μια εικόνα ζωγραφισμένη στα 1111 (ορθότερα όμως αναφέρει ο Σωκράτης Λιάκος στα 1147) και τρεις λειψανοθήκες αγίων από τις οποίες οι δύο ήταν ασημένιες και η Τρίτη ξυλόγλυπτη. Σχετικά με αυτήν την πληροφορία αξίζει να προστεθεί ότι στα 1956 που επισκευάσθηκε ο τοίχος του Αγίου Βήματος της Αγίας Παρασκευής, βρέθηκαν εντοιχισμένα σ’ αυτόν και στο ύψος της Αγίας Τραπέζης τρία κρανία τα οποία, τότε επίτροποι τα ξανάβαλαν στην θέση τους. Υπάρχει η γνώμη ότι τα κρανία αυτά ήταν των άλλων που μνημονεύει ο TH. NERO, τα οποία και θα το εντοιχίστηκαν εκεί για να καταστεί λιγότερο κολάσιμη η υπεξαίρεση των λειψανοθηκών που φαίνεται πως πουλήθηκαν στο εξωτερικό.

ΠΑΡΕΚΚΛΗΣΙ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΥΣ

Στην ανατολικομεσημβρινή γωνία της Αγίας Παρασκευής και μέσα στο νάρθηκα αυτής βρίσκεται το παρεκκλήσι του Αγίου Χαραλάμπους, αποκαλούμενο «η Μικρή Εκκλησία». Είναι άγνωστο πότε κτίστηκε. Φαίνεται πως ήταν η αρχική εκκλησία της Αγίας Παρασκευής η οποία μετά την ανέγερση της σημερινής εκκλησίας, μετονομάσθη σε Άγιο Χαράλαμπο, που θεωρούνταν προστάτης κατά των επιδημιών και συγκεκριμένα της πανούκλας, από την οποία επανειλημμένα δοκιμάσθηκε το χωριό. Σήμερα το παρεκκλήσι αυτό βρίσκεται σε κακή κατάσταση και είναι σχεδόν ετοιμόρροπο. Οι κόγχες της προσθέσεως και του ιερού βήματος είναι εγγεγραμμένες στο πάχος της τοιχοποιίας.

Το παρεκκλήσι είναι μεγάλης ιστορικής σημασίας γιατί εκτός του ότι είναι ο ιερός τόπος όπου τάφηκε η τίμια κεφαλή του ήρωα του Μακεδονικού αγώνα, Παύλου Μελά, περιέχει επί πλέον και πραγματικούς καλλιτεχνικούς και ιστορικούς θησαυρούς.

ΕΙΚΟΝΕΣ ΚΑΙ ΓΡΑΠΤΑ ΕΝΘΥΜΗΜΑΤΑ ΣΤΟ ΠΑΡΕΚΚΛΗΣΙ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΥΣ

Το τέμπλο σώζεται ως και σήμερα σχεδόν ολόκληρο (λείπουν μονάχα οι δύο του πύλες και ένα μικρό κομμάτι στο κάτω αριστερά μέρος που έχει αντικατασταθεί μεταγενέστερα) και είναι πραγματικό κομψοτέχνημα ξυλογλυπτικής τέχνης. Στο επάνω μέρος και σε όλο το μήκος του υπάρχουν 14 ομοιόμορφες εικόνες, οι οποίες έχουν επιχρισθεί μεταγενέστερα, για άγνωστο λόγο, με γκρι ελαιόχρωμα και στο κέντρο της καθεμιάς έχει ζωγραφιστεί από ένας κακότεχνος μαύρος σταυρός. Ωστόσο, κάτω από το γκρι ελαιόχρωμα και τους μαύρους σταυρούς διακρίνονται καλλιτεχνικές παραστάσεις αγίων και επιγραφές με βυζαντινά γράμματα.

Το τέμπλο, στο κυρίως τμήμα του έχει δύο πύλες που λείπουν όπως έχει ελεγχθεί και τρεις εικόνες.

  1. Πρώτη από τα δεξιά εικόνα ο «ΑΓΙΟΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ», διαστάσεων 0,90Χ0,60 μ. Η κοκκαλιάρικη μορφή του Αγίου και η επιγραφή «ΑΓΙΟΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ» με κόκκινα εξαιρετικής βυζαντινής τεχνοτροπίας γράμματα, δείχνουν ότι η εικόνα αυτή είναι πολύ παλιά. Γύρω από τον άγιο υπάρχουν 17 μικροπαραστάσεις από τον βίο του, λεπτότατης τέχνης και εξαίρετης σύνθεσης χρωμάτων.

  2. Δεύτερη από τα δεξιά εικόνα αυτή του Ιησού Χριστού διαστάσεων 0,90Χ0,60 μ. σπασμένη στα δύο από πάνω προς τα κάτω. Μέσα σε πλαίσιο από ανάγλυφα χρυσόχοα ποικίλματα είναι η παράσταση του Χριστού με τα ψηφία ICXC και στο φωτοστέφανο η λέξη ΟΩΝ.

Στα χέρια κρατάει Ευαγγέλιο και στις ανοιχτές σελίδες με καλλιτεχνικότατα κεφαλαία βυζαντινά γράμματα η επιγραφή «ΕΓΩ ΕΙΜΙ ΤΟ ΦΩΣ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ Ο ΑΚΟΛΟΥΘΩΝ ΕΜΟΙ ΟΥ ΜΗ ΠΕΡΙΠΑΤΗΣΕΙ ΕΝ ΤΗ ΣΚΟΤΕΙΑ ΑΛΛ’ ΕΞΕΙ ΤΟ ΦΩΣ ΤΗΣ ΖΩΗΣ». Στο κάτω μέρος της εικόνας άλλη επιγραφή, με βυζαντινά επίσης κεφαλαία γράμματα, δυσανάγνωστα όμως από την οποία όμως κατέστη δυνατόν να αποσαφηνισθούν μονάχα τα εξής: «ΙΣΤΟΡΗΘΗ…ΟΙΚΟΝΟΜΟΥΕΥΣΤΑΘΙΟΥ…ΚΟΥΝΤΕΣ…ΑΠΑΝΤΕΣ… …ΕΥΡΟΥΣΙ ΒΟΗΘΙΑΝ…». Στο κάτω δεξιό μέρος, της επιγραφής τέσσερα ψηφία (από τα οποία το πρώτο δυσδιάκριτο, ενώ τα υπόλοιπα ευδιάκριτα) Ρ.Μ.Ζ. που δηλώνουν προφανώς την χρονολογία της εικονογράφησης που είναι το έτος 1147.

  1. Ακολουθεί η Ωραία Πύλη και μεταξύ αυτής και της αριστεράς Πύλης βρίσκεται η εικόνα της Παναγίας, όμοια σε όλα με την προηγούμενη, αλλά δυστυχώς κατεστραμμένη στα κάτω μισό μέρος. Η Παναγία κρατά στην αγκαλιά της το Χριστό και εκατέρωθεν από το κεφάλι της είναι τα γράμματα ΜΡΘΟΥ ενώ εκατέρωθεν του Χριστού τα γράμματα ICXC. Στα δύο άκρα της εικόνας είναι δύο άγγελοι, από πάνω από τα κεφάλια τους τα ψηφία Γ στον αριστερά άγγελο (προφανώς) Γ(αβριήλ) και Μ στον δεξιά προφανώς Μ(ιχαήλ). Στο πίσω μέρος των δύο τελευταίων εικόνων (Χριστό και Παναγιάς) υπάρχουν με κοκκινωπό χρώμα χαραγμένα σχήματα και ψηφία ομοιότυπα, που δηλώνουν πιθανότατα στο σήμα του αγιογραφικού εργαστηρίου το οποίο τις φιλοτέχνησε. Σε διάφορες τέλος γωνίες του παρεκκλησίου βρίσκονται και άλλες εικόνες οι πιο πολλές όμως δυστυχώς είναι κατεστραμμένες. Από τις κάτω διατηρημένες κρίνονται αξιόλογες οι εξής δύο:

  1. Εικόνα διαστάσεων 0,70Χ0,717 μ., από την οποία μόνο το 1/5 στα δεξιά διατηρείται. Στο κομμάτι αυτό της εικόνας περιλαμβάνονται 4 μικροπαραστάσεις, η ύπαρξη δε ανάγλυφου πλαισίου στο κεντρικό μέρος αυτής δείχνει ότι υπήρχε στο κέντρο μια κύρια παράσταση αγίου και γύρω γύρω υπήρχαν μικροπαραστάσεις, μέρος των οποίων είναι και αυτές που διασώζονται. Στην κάτω τελευταία απ’ αυτές διακρίνονται τμήματα επιγραφών με βυζαντινά μικρογράμματα, όπως π.χ. η λέξη «πορευσωμ…».

  2. Εικόνα διαστάσεων 0,21Χ0,14 κατεστραμμένη κατά το κάτω ήμισυ ωραίας βυζαντινής τεχνοτροπίας. Μέσα στο ίδιο παρεκκλήσι τέλος βρέθηκε και ένα κομμάτι από μεταλλικό. Εκκλησιαστικό σκεύος, πιθανότατα κονδύλια, που είναι λεπτοτάτης και ωραιοτάτης τέχνης.

ΞΩΚΛΗΣΙ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΤΡΙΑΔΟΣ

NextGen ScrollGallery thumbnailNextGen ScrollGallery thumbnailNextGen ScrollGallery thumbnailNextGen ScrollGallery thumbnailNextGen ScrollGallery thumbnailNextGen ScrollGallery thumbnailNextGen ScrollGallery thumbnail

Δυτικά από το Πισοδέρι και 4 χλμ. Από αυτό στη θέση «Εικόνα» βρίσκεται το έρημο μοναστήρι της Αγίας Τριάδας. Το μοναστήρι είναι περιτοιχισμένο από μια μαγευτική φύση, μέσα σε ένα δάσος κατάφυτο από οξιές. Το μοναστήρι είναι συνδεδεμένο με όλα τα γεγονότα που κατά καιρούς διαδραματίστηκαν στο Πισοδέρι και ιδιαίτερα με τον Μακεδονικό αγώνα όπου υπήρξε ορμητήριο των Ελλήνων αυτό άλλωστε ήταν και η αιτία που καταστράφηκε σε μεγάλο βαθμό από τους κομιτατζήδες στο 1906.

Η Ιερά Μονή Αγίας Τριάδας Πισοδερίου έχει κτιστεί το έτος 1050 όταν αυτοκράτωρ της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας ήταν ο Κωνσταντίνος Θ΄ ο επιλεγόμενος Μονομάχος. Για τη χρονολογία αυτή αδιάψευτη απόδειξη αποτελεί η μέχρι σήμερα σωζόμενη πέτρινη πλάκα που βρίσκεται εντοιχισμένη στην εξωτερική κόγχη πάνω από τη δυτική θύρα της εκκλησίας.

Η Μονή ανακαινίσθηκε και απόκτησε τη σημερινή της μορφή βασιλική με τρούλο μεταξύ 1600-1650 που συνηθίζονταν τότε, όπως επίσης και την προαναφερόμενη πλάκα στην οποία η χρονολογία είναι γραμμένη με αριθμούς και όχι με γράμμα όπως ήταν καθιερωμένο έως τότε. Αυτά διαπιστώθηκαν κατά την μικροεπισκευή της που έγινε πριν από έξι χρόνια, κατά την οποία εξακριβώθηκε ότι τα ξύλινα διαζώματα του κτιρίου είναι κονιορτοποιημένα καθώς και ότι το αρχικό κτίριο ήταν κτισμένο με τούβλα βυζαντινού τύπου θραύσματα των οποίων βρέθηκαν στις επιχώσεις στην βόρεια πλευρά, μαζί με ένα πέτρινο βαρίδι (για κατακόρυφα ζυγίσματα).

Η ύπαρξη από τότε της Μονής βεβαιώνεται και από διασωζόμενο θυμιατό (δοσμένο ήδη στο μουσείο Φλώρινας) που είχε προσφέρει κατά το 1803-1805 στην Αγία Τριάδα ο από τους τότε ιερείς Πισοδερίου Παπαθωμάς, που έζησε γύρω στα 1848 και είναι γραμμένος στην κλιτορική πλάκα της εκκλησίας Αγίας Παρασκευής. Η Μονή της Αγίας Τριάδας επισκευάστηκε και κατά το έτος 1836, σύμφωνα με μαρτυρία γραμμένη σε διασωζόμενο δισκοπότηρο.

Ως το 1905 στην Αγία Τριάδα διασώζονταν και ο κώδικας της Μονής. Όλα εκείνα τα κειμήλια καταστράφηκαν κατά τον εμπρησμό της Μονής από τους Βούλγαρους κομιτατζήδες.

Υπήρχαν στη Μονή επτά ασημένιοι και ορείχαλκοι δίσκοι, με έκτυπες εικόνες και επιγραφές. Από αυτούς ένας ασημένιος δίσκος έχει κατατεθεί από τον εθνομάρτυρα του Μακεδονικού αγώνα ιερέα Παπασταύρο Τσάμη, σε Μουσείο των Αθηνών κατά το 1904-1905 δύο ορείχαλκοι διασώζονται μέχρι σήμερα. Οι υπόλοιποι έχουν χαθεί.

Κατά την περίοδο 1850-1870 στην ιερή αυτή Μονή λειτούργησε Ιεροδιδασκαλείο από το οποίο προήλθε ολόκληρη σειρά ιερέων, ψαλτών και δασκάλων που κατάγονταν από τις περιοχές Κορεστίων, Πρεσπών, Φλώρινας και άλλων.

Κατά το έτος 1867, στη Μονή Αγίας Τριάδας, συνήλθαν και οργάνωσαν τη νέα «Φιλική Εταιρεία» που προπαρασκεύασε τον Μακεδονικό Αγώνα. Οι επτά πρώτοι «εταίροι» αυτής, με την έμπνευση του Μηλοβιστιάνου γυμνασιάρχη Νικολάου Φιλιππίδη και βορειοηπειρώτη δημοσιογράφου Θωμά Πασχίδη και με τις ευλογίες του τότε Μητροπολίτη αχριδών και Πρεσπών Μελετίου, ο οποίος κατά το 1874 μετέφερε προσωρινά την έδρα του στο Πισοδέρι και από εκεί οριστικά στο Κρούσοβο.

Κατά τη διάρκεια του Μακεδονικού αγώνα 1903-1908 το συγκρότημα της Μονής αποτέλεσε βάση, ορμητήριο και ασφαλέστερο καταφύγιο των ανταρτικών μας σωμάτων που δρούσαν στην περιοχή.

Την εποχή εκείνη η κυρίως εκκλησία περιβάλλονταν από σειρά κτριρίων στα οποία εύρισκαν καταφύγιο, ανάπαυση και ασφάλεια τα ανταρτικά σώματα, μεταξύ των οποίων των αρχηγών Γεωργίου Κατεχάκη (καπετάν Ρούβα), Παύλου Γύπαρη, Ευθυμίου Καούδη, Γεωργίου Δικωνύμου μακρή, καπετάν Κώτα, Εμμανουήλ Σκουντρή και άλλων.

Οι Βούλγαροι κομιτατζήδες, επωφελήθηκαν την προσωρινή απουσία του ανταρτικού σώματος, λόγω του χειμώνα και των εορτών, εισέβαλαν αιφνιδιαστικά και πυρπόλησαν ολόκληρο το συγκρότημα στις 5 Ιανουαρίου του 1906. Οι κάτοικοι του Πισοδερίου που έσπευσαν ένοπλοι κατόρθωσαν να διασώσουν μόνο την κυρίως εκκλησία, η οποία είχε υποστεί μικρές ζημιές και ελάχιστα από τα άλλα κτίρια, ενώ τα υπόλοιπα έγιναν παρανάλωμα του πυρός.

Στη Μονή παρέμεινε μόνιμα ένας, δύο καλόγεροι, υπό την εξάρτηση όμως και τον έλεγχο της εκκλησιαστικής επιτροπής από κατοίκους του Πισοδερίου.

Μέχρι του τελευταίου παγκοσμίου πολέμου, εκτός από την κυρίως εκκλησία. Διατηρούνταν σε καλή κατάσταση τα μέχρι σήμερα διασωζόμενα ισόγεια κτίσματα στη νότια πλευρά, το διώροφο κτίριο του Μοδέστου στη δυτική πλευρά και το διώροφο επίσης κτίριο των «Αμερικάνων» στη βόρεια πλευρά, που είχε ανεγερθεί με δαπάνη Πισοδεριτών που ζούσαν στην Αμερική.

Η παρακμή της Μονής άρχισε από τον τελευταίο πόλεμο, σαν επακόλουθο της παρακμή του Πισοδερίου.

Γύρω από την Αγία Τριάδα υπάρχουν διάφοροι θρύλοι και ιστορικά γεγονότα. Στη φαντασία των Πισοδεριτών, η Αγία Τριάδα παρουσιαζόταν στην γυναίκα που προστάτευε σε κάθε περίπτωση το ιερό της.

Σε μια περίπτωση που κάποια αρκούδα κατέφαγε ένα από τα βόδια της Μονής. Η Αγία υποχρέωσε την αρκούδα να ζευχθεί με το άλλο βόδι στο ζυγό και να οργώσει το χωράφι την. Σε μια αιωνόβια οξιά που βρισκόταν λίγο πιο κάτω από την είσοδο της Μονής, είχε βρεθεί εικόνα της Αγίας Τριάδας από ένα βοσκό ο οποίος την έφερε στην εκκλησία του χωριού, εκείνη όμως ξαναγύρισε στην οξιά δυο τρεις φορές και έτσι οι Πισοδερίτες υποχρεώθηκαν να χτίσουν εκεί τη Μονή αυτή. Γάλλος στρατιώτης, κατά τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο επιχείρησε να κόψει την οξιά εκείνη και αντί αυτής απέκοψε το πόδι του.

Στην κουφάλα άλλης οξιάς, προς τη βορειοδυτική πλευρά της Μονής, νοσηλεύθηκε κατά το 1905 για τρεις νύκτες ο αρχηγός του Μακεδονικού Αγώνα Παύλος Γύπαρης, που είχε τραυματιστεί σε μάχη με τους κομιτατζήδες.

Το καθολικό της ιερής Μονής Αγίας Τριάδας είναι ένας μονόχωρος δρομικός ναός που χωρίζεται στον κυρίως ναό και στο νάρθηκα, πάνω από τον κυρίως ναό υπάρχει ο τρούλος.

Παλιότερα υπήρχαν στο ναό τοιχογραφίες, οι οποίες με τονεμπρησμό και τις μετέπειτα διάφορες επισκευές καταστράφηκαν ολότελα.

Μια επιγραφή στο κατώτερο στεφάνι του δισκοπότηρου μνημονεύει τη χρνολογία επισκευής (ΔΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗΣ ΤΟΥ ΠΑΝΟΣΗΩΤΙΑΤΟΥ ΗΓΟΥΜΕΝΟΥ ΔΑΒΙΔ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΙΟΥ ΤΟΥ ΝΕΟΥ ΚΤΗΤΟΡΟΣ ΤΗΣ ΑΓΗΑ ΤΡΗΣ ΠΙΣΟΔΕΡΙ 1836 ΜΑΙΟΥ 5). Στο καθολικό φυλάγεται επίσης ένα ευαγγέλιο το οποίο πρέπει να έχει μεταφερθεί από την Αγία Παρασκευή. Αυτό το συμπέρασμα βγαίνει από την επιγραφή (ΤΟ ΠΑΡΟΝ ΕΒΑΝ/ΚΕΛΙΟΝ ΠΟΥ /ΦΧΙΑΣΙΤΙΚΕΝ/ΝΕ ΕΞΟΔΑ ΤΙC ΕΚΛΙCIAΣ ΤΙΣ ΑΓΙΑΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ 1850 CΕΠΤΕΝΒΡΙΟΥ/20).

Στη δυτική πλευρά της Μονής. Πέρα από το ρέμα, υπάρχει αγίασμα. Άλλτε πάνω από το αγίασμα υπήρχε σανιδένιο σκέπαστρο, σαν κουβούκλιο, που καταστράφηκε τα τελευταία χρόνια.

Η Ιερά Μονή Αγίας Τριάδας πανηγυρίζει κάθε χρόνο την ημέρα του Αγίου Πνεύματος, τη Δευτέρα δηλαδή μετά την Πεντηκοστή.

Το υψόμετρο της Μονής είναι 1425 μέτρα πάνω από τη θάλασσα.

Η τελευταία προσπάθεια για τη διατήρηση και την ανακαίνιση της Μονής έχει γίνει από τον ΔΑΣΙΚΟ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΣΜΟ ΠΙΣΟΔΕΡΙΟΥ την διετία 2009 – 2010 ανακατασκευάστηκαν εξολοκλήρου τα οικήματα, κατασκευάστηκε ένα πετρόχτιστο αίθριο στην βορειοδυτική πλευρά του κάτω διαζώματος , έγινε αμοβολή και αρμολόγηση της εξωτερικής τιχοποιίας της εκκλησίας ξανακατασκευάστηκε πετρόχτιστη περίφραξη και μεγάλη σκάλα πού οδηγεί στο επάνω διάζωμα, έγινε μεγαλοπρεπής είσοδος και καγκελόφραξη , ανακατασκευάστηκαν δύο καινούργιες παραδοσιακές πετρόχτιστες βρύσες στον αυλόγυρο. Η Μονή έχει αναγνωριστεί με Υπουργική απόφαση ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο.

 

ΤΟ ΞΩΚΛΗΣΙ ΤΟΥ ΠΡΟΦΗΤΗ ΗΛΙΑ

Ο Προφήτης Ηλίας κτίστηκε το 1912 μετά από απόφαση του συλλόγου Πισοδεριτών «SAINLOUIS». Κτίστηκε ψηλά στον αυχένα της Βίγλας για να αγναντεύουν οι προσκυνητές τον κάμπο της Φλώρινας. Η επιτροπή στις 1η Ιουλίου 1909 προχώρησε στην έκδοση καταστατικού, εργάστηκε αφιλοκερδός για την ανέγερση του Προφήτη Ηλία.

Το εκκλησάκι του Προφήτη Ηλία είναι τρίκλητος ξυλόστεγος ναός. Επισκευάστηκε πολλές φορές με δωρεές κατοίκων. Φαντάζει κάτασπρος ανάμεσα στις πράσινες οξιές και τα χόρτα που το ζώνουν.

Στις 20 Ιουλίου γιορτάζεται με πολύ ευλάβεια και προσέρχονται για προσκύνημα όχι μόνο οι κάτοικοι του Πισοδερίου αλλά κι αυτοί που μένουν στη Φλώρινα.

 

ΟΙ ΙΕΡΕΙΣ ΤΟΥ ΧΩΡΙΟΥ

Οι ιερείς του χωριού ήταν περισσότεροι από όσους αναγράφονται. Γνωρίζουμε από παραδόσεις της ιερατικής οικογένειας Παπαδημήτρη ότι ο τελευταίος ιερέας γόνος της, ο Επιφάνειος Φιλαδέλφειας του Θρόνου Ιεροσολύμων, είναι ο 28ος. Όλοι έζησαν στο Πισοδέρι. Είναι οι εξής περίπου και προέρχονται από εκκλησιαστικά βιβλία και από παραδόσεις γεροντότερων.

  1. Παπασωτηρίου 1849

  2. Παπαστέργιαςα΄ 1850

  3. Παπαθωμάς 1850 γιος του Παραδημήτρη

  4. Μόδεστος 1850-1906 αρχιμανδρίτης στα Ιεροσόλυμα

  5. Παπαγιώργης 1855

  6. Παπαγρηγόρης 1858 γιος του Παπαθωμά

  7. Παπανικόλας 1870 γιος του Παπαγρηγόρη

  8. Παπαδημήτρης 1874 γιος του Παπανικόλα

  9. Παπαβασίλης 1885 Πισοδέρι,1886 Μηλόβισια Γιος του Παπαδημήτρη

10. Παπαστέργιος β΄ 1889

11. Παπακωσταντίνος 1889

12. Επιφάνειος Δ. Γιός του Παπαβασίλη. Μητροπολίτης Φιλαδέλφειας (Θρόνου Ιεροσολύμων)

13. Παπασταύρος Τσάμης 1900-1906

14. Παπασωτήρηςγύρω στα 1910

15.Παπαγιώργης Τσάμης 1913-1936

16. Παπαηλίας Χασος 1936-1942, τελευταίος Πισοδερίτης ιερεύς.

Ο κλήρος έπαιξε σπουδαιότατο ρόλο στην Τουρκοκρατία και στον Μακεδονικό Αγώνα. Ο Παπασταύρος, ο Μόδεστος, ο Παπαστέργιος, ο Παπαβασίλης εργάστηκαν με αυταπάρνηση, ήταν μέλη της Επιτροπής αγώνος, έτσι κράτησαν το χωριό αμόλυντο από τις επιβουλές κομητατζήδων στον υπέροχο και τιτάνιο Μακεδονικό Αγώνα.

 

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

Στο Πισοδέρι λειτουργούσε ελληνικό Σχολείο πολύ πριν τη Μοδέστειο Σχολή. Αυτό προκύπτει από μαρτυρίες του κ. Σωκράτη Λιάκου, ο οποίος μας πληροφορεί την λειτουργία ελληνικού Δημοτικού σχολείου που, ελλείψει ειδικού κτιρίου, λειτουργούσε δε διάφορα κατά καιρούς οικήματα, μέχρι το έτος 1905 οπότε και λειτούργησε για πρώτη φορά η Μοδέστειος Σχολή.

Σημειώνουμε ορισμένα οικήματα που στέγασαν το Δημοτικό σχολείο Πισοδερίου μέχρι το 1905. Ο κ. Σωκράτης Λιάκος αναφέρει τα εξής οικήματα.

Τη σχολική περίοδο 1901 – 1902 το σχολείο στεγάζεται σε ένα μακρουλό μονόροφο κτίριο, με 12 σκαλιά υπεράνω του εδάφους, στην αυλή της εκκλησίας, μεταξύ της βρύσης και του δρόμου προς την Καλεαμαρέα. Πιθανόν το κτίριο αυτό να χρησιμοποιήθηκε σαν σχολείο και προηγούμενα του 1901 έτη. Το 1902 πάντως, όπως πάντα μας πληροφορεί ο κ. Σ. Λιάκος κατεδαφίζεται.

Τη σχολική περίοδο 1902 – 1903 το σχολείο στεγάζεται στο σπίτι του Βαγγέλη Ντάφα.1

Την περίοδο 1903 – 1904 το σχολείο στεγάζεται στο σπίτι του Θωμά Τσιρόνκου και την επόμενη και τελευταία προμοδέστειο σχολική περίοδο 1904 – 1905 στο σπίτι του Μάντη Νίτσιου.

Ανήσυχος για την πνευματική τύχη των παιδιών της γενέτειρας του ο Αρχιμανδρίτης Μόδεστος, βλέποντας από τη μια μέρα την ανυπαρξία του ελληνικού κράτους, δοθέντος ότι η περιοχή ακόμη ήταν Τουρκοκρατούμενη, και από την άλλη την οργανωμένη σλαβική προπαγάνδα και μεθοδευμένη προσπάθεια εκσλαβισμού του ελληνικού στοιχείου, αποφασίζει και χρηματοδοτεί την ανέγερση της Μοδέστειου Σχολής.

Το θέρος του 1903 κτίστες Σμαρδισιώτες, Βαμπελιώτες και Βαρνικιώτες, όπως μαρτυρεί ο κ. Σ. Λιάκος, ανέλαβαν να κτίσουν τα θεμέλια του σχολείου. Πέτρες απ’ το παρακείμενο στο προαύλιο της εκκλησίας κτίριο, που κατεδαφίστηκε το 1902, χρησιμοποιήθηκαν στα θεμέλια του νέου διδακτηρίου. Ο κ. Βασίλειο Τσομπάνος μας λέγει ότι το 1903 είχαν γίνει η θεμελίωση, το ισόγειο και ο πρώτος όροφος.

Το 1904 κτίστες Ανασελιτσιώτες, με πέτρες από το νταμάρι της πλαγιάς Πέτρα Μπάσιου συνέχισαν το κτίσιμο του σχολείου που ολοκληρώθηκε το θέρος του 1905. Έτσι το φθινόπωρο του 1905 λειτουργεί για πρώτη φορά η Μοδέστειος πλέον Σχολή. Ένα περικάλες κτίριο υποδέχεται τα 140 και πλέον Πισοδεριτόπουλα στη νέα σχολική περίοδα 1905 – 1906.

Πρώτος διευθυντής της Μοδεστείου σχολής, κατά τις μαρτυρίες πάντα του κ. Σ. Λιάκου ο Μπογατσικιώτης Γκρέζιος και οι πρώτοι δάσκαλοι οι συγχωριανοί του Σταυρίδης και Ιατρού.

Το 1904 δημιουργήθηκε στο κτίριο Εθνικό Οικοτροφείο αρρένων και θηλέων με ημιγυμνάσιο που συντηρούνταν με έξοδα του Ελληνικού Προξενείου Μοναστηρίου και διατηρήθηκε μέχρι το 1912. Οι άρρενες τρόφιμοι ήταν άνω των 150 οι δε θηλείς άνω των 80 προερχόμενοι από την γύρω περιοχή.

Το κτίσμα της Μοδεστείου Σχολής κτίσθηκε κατά την διετία 1904-1905 οι Πισοδερίτες οφείλουν την ύπαρξη του εναγούς αυτού ιδρύματος στη γενναιοδωρία και φιλοπατρία ενός εκλεκτού συγχωριανού τους ο οποίος είχε γίνει Αγιοταφίτης μοναχός με το όνομα Μόδεστος και κατέληξε Αρχιμανδρίτης.

Στο σχολείο του Πισοδερίου δίδαξαν πολλοί δάσκαλοι.

Από το 1860-1870 ήταν:

  1. Παπαδημητρίου Δημήτριος από το Πισοδέρι κι ένας

  2. Φουστανελοφόρος από την Β. Ήπειρο άγνωστου επωνύμου 1870-1880

  3. Καραντζίδης Χρήστος και Λάζαρος Φίσκας κάτοικοι Πισοδερίου.1880-1890

  1. Νικόλαος Δάνης από την Καβάγια Δυρραχίου, γνώστης πολλών γλωσσών.

  2. Κων/νος Μάντζαρης από την Ρέσνα Μοναστηρίου

  3. Κων/νου αγνώστου επωνύμου

  4. Παπασωτηρίου Δημήτριος

  5. Σταύρος Παπαβασιλείου από το Βατοχώρι.1900-1910 οι περισσότεροι ήταν μέλοι και οργανωτές του Μακ. Αγώνα.

  6. Αναστάσιος Παπαφιλιππου από την Κορυσσό – Καστοριάς.

  7. Βασίλειος Μπάλκος δ/ντης του οικοτροφείου και Νομάρχης Φλώρινας.

  8. Αναστάσιος Ιατρού

  9. Τριαντάφυλλος Γρέζος

  10. Αθανάσιος Σταυρίδης από το Βογατσικό Καστοριάς

  11. Ηρακλής Φίτζιος πο ντο Λέχοβο

  12. Παναγιώτης Κωνσταντινίδης από την Κων/πολη

  13. Παντελής Τσαμίσης από την Καστοριά, μετέπειτα Γυμνασιάρχης

  14. Βουτσιάδης Βασίλειος

  15. Σχολάρχης από την Σάμο

1910 και δώθε ήταν:

  1. Αργύρης Χασόπουλος

  2. Γρηγόριος Χάσος

  3. Πέτρος Λαζαρίδης, καθηγητής μουσικής

  4. Αλέξανδρος Γρηγορίου

  5. Δημήτριος Τσίγγος

  6. Ξενοφών Πούσκας

  7. Παπαγεωργίου Διονύσιος

  8. Βλάσιος Μπελετσιώτης

  9. Βασίλειος Βασιλειάδης

  10. Γεώργιος Μουρλάς

  11. Σταύρος Τσαούσης

  12. Γρηγόριος Γρηγοριάδης

  13. Ηλίας Σάρος

Και τέλος

  1. Αναστάσιος Καραντζίδης, που στα τελευταία χρόνια της διδασκαλικής του υπηρεσίας έκλεισε τα σχολεία μια δια παντός, επί κυβερνήσεως του δικτάτορα Παπαδόπουλου “ελλείψει μαθητών”.

Δασκάλες:

  1. Αθηνά Γώγου

  2. Ειρήνη Θάνου

  3. Ασπασία Μπουκουβάλα

  4. Βασιλική Σαμαρτζή

  5. Ασπασία Μάνου

  6. Αγλαϊα Χρυσικού

  7. Ελένη Μεντζιδέ

  8. Ρούφου Ιουλία

  9. Φανή Πάζα

  10. Ευδοξία Λιάκου

Νηπιαγωγοί:

1)Γουναρίδου Παρθενόπη

2)Μαρία Τσώτσου απεσπασμένη για λίγο χρονικό διάστημα

3)Ουρανία Παπαδάμου

4)Θεοδώρα Χάσου

Για ένα χρονικό διάστημα, όταν ήταν ανταροκρατούμενη η περιοχή Πρεσπών_ Πισοδερίου, έκανε το δάσκαλο στα παιδιά στο Πισοδέρι ο Παπαηλίας Χάσος. Το σχολείο καταργήθηκε το Σεπτέμβριο του 1970.

1 Πρόκειται για τον παππού μου, το σπίτι όπου στεγάστηκε το σχολείο είναι το πατρικό σπίτι της μητέρας μου από το οποίο έχω και η ίδια πολλές αναμνήσεις ως παιδί.