Αρχείο κατηγορίας Παρουσίαση στην αρχική

ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΑΘΛΗΤΙΚΟΥ ΚΑΙ ΜΟΡΦΩΤΙΚΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ ΜΕ ΤΗΝ ΟΝΟΜΑΣΙΑ <<ΒΙΓΛΑ ΠΙΣΟΔΕΡΙΟΥ>>

Με πρωτοβουλία του ΔΑΣΙΚΟΥ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΣΜΟΥ ιδρύθηκε αθλητικός και μορφωτικός Σύλλογος  με την ονομασία <<ΒΙΓΛΑ ΠΙΣΟΔΕΡΙΟΥ>>.

Ο σκοπός του συλλόγου είναι η συστηματική πολιτιστική και πνευματική ανάπτυξη, καλλιέργεια, διδασκαλία και αθλητικές δραστηριότητες ειδικά στην περιοχή του πισοδερίου.

1). Οι πρώτες δραστηριότητες του συλλόγου ξεκίνησαν με τα μαθήματα χορού που γίνονται κάθε Σάββατο στην αίθουσα του <<ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ >> και ώρα 7μμ. Για τη δημιουργία χορευτικού ΠΙΣΟΔΕΡΙΟΥ

2.)  Ιδρυση φωτογραφικής ομάδας

Στοιχεία για τη φωτογραφική ομάδα

Η φωτογραφική ομάδα «Photo Essence» ιδρύθηκε τον Ιούλιο του 2012 και αποτελείται από 8 φωτογράφους: Αθηνά Γαρδάνη, Γιώργο Σαρνατζίδη, Χρήστο Δηνόπουλο, Χρήστο Σοβισλή, Βάνα Αναστασιάδου, Μαριάνθη Βακφάρη, Γιάννη Παπαγεωργίου και Ορέστη Δημητριάδη. Σκοπό έχει τη στήριξη του φωτογραφικού έργου των μελών της και την φωτογραφική τους παιδεία, καθώς και τη διοργάνωση δραστηριοτήτων σχετικών με τη φωτογραφία.
Στις συναντήσεις των μελών γίνεται ανταλλαγή γνώσεων και απόψεων για τη φωτογραφία, προβολή και κριτική φωτογραφιών και οργανώνονται από κοινού εκθέσεις, εξορμήσεις και επισκέψεις σε εκθεσιακούς χώρους.
Λειτουργεί στα πλαίσια του «Αθλητικού – Μορφωτικού Συλλόγου Βίγλας – Πισοδερίου». Οι συναντήσεις γίνονται κάθε Τετάρτη 8-10 μ.μ. στα γραφεία του Δασικού Συνεταιρισμού Πισοδερίου.

Η ιστοσελίδα της ομάδας: http://photoessencefl.wix.com/photo

Η σελίδα στο facebook: https://www.facebook.com/groups/316181768484046

Φωτογραφικό αρχείο

Ο σύλλογος διαθέτει σημαντικό αρχείο παλιών φωτογραφιών από το Πισοδέρι, τις οποίες συγκέντρωσε από οικογένειες Πισοδεριτών. Υπεύθυνη για τη συλλογή, την ταξινόμηση και την διοργάνωση εκθέσεων με αυτές τις φωτογραφίες είναι η Αθηνά Γαρδάνη.

Εκθέσεις που πραγματοποιήθηκαν

  1. Υπαίθρια έκθεση φωτογραφίας στο Πισοδέρι, στα πλαίσια του «1ου Ανταμώματος Απανταχού Πισοδεριτών» με τίτλο: «Όσα δε σβήνει ο χρόνος – Εικόνες του παρελθόντος από το Πισοδέρι» και διήρκεσε από 8 έως 30 Ιουλίου 2011.
  2. Έκθεση φωτογραφίας στο Βαφοπούλειο Πνευματικό Κέντρο Θεσσαλονίκης, στα πλαίσια του αφιερώματος στον Δήμο Πρεσπών με τίτλο: «Εικόνες του παρελθόντος από το Πισοδέρι» τον Ιούνιο του 2012.
  3. Έκθεση φωτογραφίας, σε συνεργασία με την Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας, στα πλαίσια του εορτασμού των 100 χρόνων από την απελευθέρωση της Φλώρινας, με τίτλο «Εικόνες του παρελθόντος από το Πισοδέρι», στην αίθουσα του Φ.Σ.Φ. «ο Αριστοτέλης» στη Φλώρινα. Διήρκεσε από 8 μέχρι 23 Σεπτεμβρίου 2012.

ΤΟΠΩΝΥΜΙΑ

Την περιοχή του χωριού τη διαιρούμε σε τέσσερα μέρη, έχοντας σαν γραμμές διαχωρισμούς το Δημόσιο δρόμο από ανατολικά προς τα Δυτικά και τη Νερομάνα, από Βορρά. Έτσι δημιουργούνται τρεις τομείς που τους ονομάζουμε Β. Ανατολικό, Νότιο και Β. Δυτικός:

Α΄ Τομέας (βορειοανατολικός)

  1. Σιάπτε πένιοι (εφτάψωμια)

  2. Πούντσιλε αλπίχα (Τα γεφύρια του Paha)

  3. Πλοάτσια α νοάτιλιοι (πλάκα του αρνιού)

  4. Σουλάκου

  5. Βίγλα

Ο Αυχένας της Βίγλας σχηματίζεται απ’ το αντέρεισμα του Λάκκου στον Ν. και από ένα στενόμακρο και ομαλό αντέρεισμα προς Β. Το δεύτερο έχει περίπου 500 μ. προς Βορρά την κορυφή του, κι ονομάζεται μ’ ένα όνομα Βίγλα, επειδή στην κορυφή του, ακριβώς όπου σχηματίζεται είδος αναπαυτηρίου ήταν κτισμένο παρατηρητήριο και φυλάκιο στα χρόνια της Τουρκοκρατίας. Αλλά σύμφωνα με τις γραπτές μαρτυρίες του Πισοδερίτη Σωκράτη Λιάκου, προϋπήρχε το φυλάκιο από τα Βυζαντινά και ρωμαϊκά χρόνια.

Βίγλα σημαίνει παρατηρητήριο στα βλάχικα και η θέση όπου σήμερα σώζονται ελάχιστα ερείπια κτιρίων, είναι μοναδική θέση παρατηρητηρίου, γιατί φαίνεται ο κάμπος της Φλώρινας κι επιτηρείται ο δρόμος Φλωρίνης – Βίγλας, σ’ όλο του σχεδόν το μήκος. Το υψόμετρο της Βίγλας είναι 1580 μ.

  1. Λα μαντιάπα (Στη μάνα νερού, νερομάνα)

  2. Κιάτρα α όρνιλοι (Βράχος του αετού)

  3. Λιβάντεα αλ Στέφου (Λιβάδι του Στέφου)

  4. Νούμτα αλ Πέσιου ( Ο γάμος του Πέσιου)

Β΄ Τομέας (Νότιος)

  1. Δερβένι

Στον ημιονικό δρόμο Αλώνων – Πισοδερίου και στο μέσο περίπου του μεγάλου ανήφορου, ανάμεσα από τη Βίγλα και απ’ το πρώτο ρεύμα προς τ’ Άλωνα (Βάλλια) υπήρχαν πριν από λίγα χρόνια τα ερείπια ενός κτιρίου που άλλοτε αποτελούσε το οίκημα του Δερβεντζή. Ο αμαξοτός δημόσιος δρόμος δεν είχε γίνει.

  1. Μπούτουρα

  2. Λα Λάκκου (λάκκος)

Είναι βοσκότοπος που βρίσκεται ανάμεσα από το Μπούτουρα, περιοχή Τριβούνου και Τριγώνου καθώς και ανάμεσα απ’ τη δασώδη περιοχή Πισοδερίου – Γιωργοκεφαλής.

  1. Γιώργο – Κεφαλή

  2. Ούνλου Φάγκου (το ένα δέντρο)

  3. Μπασκότι

  4. Λα κρούτσε (Σταυρός)

  5. Καντίλ (Καντήλι)

  6. Λιβάντεα α λου Σκλιόπ (το λιβάδι του κουτσού)

  7. Λα εικοάνε (Σταυρός)

Γ΄ Τομέας (Β. Δυτικός)

  1. Εύζονλου (Εύζωνος)

  2. Κόντρουλου ατσέλου σκούρτουλ

  3. Κουσάγια

  4. Γκρέντζιλε αλ Γιάνοι (τα μαδέρια του Γιάννη)

  5. Κιβανίτσα (τα Καλά Νερά)

  6. Κρούτσε (Σταυρός)

  7. Παραμάν

Τοποθεσίες μέσα στο χωριό

  1. Κιλίε

  2. Ιτιά του Χάσου

  3. Κόντρου

  4. Νούκλου αλ γκέρκα (Καρυδιά γκέρκα)

  5. Λα Κιάτρε (Στην πέτρα)

  6. Λα Τσιαμούρι

  7. Γκιρντίνα αλ Τάσκου

  8. Κερασιές Ντίνου και Έφρας

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

Το Πισοδέρι προϋπήρχε από τη Ρωμαϊκή εποχή. Στα χρόνια της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, αν κρίνει κανείς από τη θέση του και τις ασχολίες των κατοίκων του, ήταν ένας απ’ τους σταθμούς που φύλαγαν τις διαβάσεις και τα κυριότερα σημεία της οδού Εγνατίας. Διαφορετικά δεν είναι δυνατό να εξηγηθεί πως κτίσθηκε ένα χωριό σε τόσο άγονο και ορεινό μέρος με υψόμετρο 1420 μ.

Δηλαδή, οι Ρωμαίοι για να εξασφαλίσουν τη διάβαση της Βίγλας στρατολόγησαν ντόπιους ορεσίβιους και σκληραγωγημένους άντρες και τους ανέθεσαν τη φύλαξη του σημείου αυτού με πληρωμή. Οι στρατολογημένοι αυτοί περίοικοι, Έλληνες την καταγωγή, δημιούργησαν βραδύτερα οικογένειες και τις εγκατέστησαν στο σημείο που βρίσκεται σήμερα το χωριό.

Ήταν οικισμός κλεισουροφυλάκων από τα χρόνια των αρχαίων Μακεδόνων που διατηρήθηκε κι επί Τουρκοκρατίας και Βυζαντοκρατίας. Εκτός από τη Ρωμαϊκή κατάκτηση καμία άλλη κατάκτηση δεν υπέστησαν στη μακραίωνη ύπαρξή τους. Οι κάτοικοι του ορεινού αυτού χωριού ζούσαν απομονωμένοι στα βουνά και δεν είχαν ανάμειξη με τις επιδρομές των βαρβάρων και κατακτητών που τόσες καταστροφές επέφεραν στη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία.

Ο Κεδρηνός μας πληροφορεί ότι το Πισοδέρι υπήρχε πριν από την εποχή του Βουλγαροκτόνου. Στα 976 «Βλάχοι οδίται» σκότωσαν τον αδελφό του Σαμουήλ στη στενωπό του Πισοδερίου. Αυτό σημαίνει ότι και πριν από το 976 π.Χ. υπήρχαν στα στενά του Πισοδερίου βλάχοι οδοφύλακες, τους οποίους μόνο οι Πισοδερίτες μπορούν να διεκδικήσουν για προγόνους αφού αυτοί είχαν στρατιωτικούς τιμαριούχους της Βυζαντινής εποχής (Χρυσόβουλον).

Όταν τον 7ο αιώνα κατέκλυσαν την Ελληνική χερσόνησο οι Σλάβοι, δεν τους έθιξαν, γιατί ήταν ικανοποιημένοι με τις εύφορες πεδιάδες των κάμπων και δεν ανέβηκαν να εγκατασταθούν στα βουνά. Απόδειξη αυτού είναι ότι στην Κουτσοβλαχική υπάρχουν ελάχιστες σλαβικές λέξεις.

Η ανάπτυξη των Ελληνοβλάχικων κοινοτήτων και μέσα σ’ αυτές και το Πισοδέρι ήταν αξιοθαύμαστη και πριν την Τουρκοκρατία. Ο Νικόλαος Κασομούλης στα απομνημονεύματά του αποκαλύπτει ότι το Πισοδέρι ήταν κωμόπολη και οι κάτοικοί του ήταν ή Δερβεντζήδες ή Χαντζήδες (πανδοχείς) εις τα ερημίας, ή στρατιωτικοί μισθωτοί υπό τους Αλβανούς μπέηδες ή τσελέπηδες (ενοικιασταί του φόρου ποιμνίων) χαιρόμενοι τα προνόμια ως τα Δερβενοχώρια Μεγαρίδος. Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας το Πισοδέρι ήταν ιδιοκτησία μιας Σουλτάνας, αλλά αργότερα πουλήθηκε σε κάποιον Εφένδη τον Ιζέρ – Πασά – Εφένδη

Το Πισοδέρι γνώρισε χρόνια ακμής γιατί δε γνώρισε άμεσα την απειλή των Τούρκων κατά την τουρκοκρατία μια και είχε οργανωμένο αρματολίκι. Από διάφορα έγγραφα και μαρτυρίες προκύπτει ότι οι Χριστιανοί αρματολοί υπήρχαν ή μισθοδοτούνταν μάλιστα από τους Τούρκους, καθ’ όλο το διάστημα μεταξύ 1375 και 1625. Το αρματολίκι του Πισοδερίου έρχεται πρώτο στην ιστορία του αρματολισμού της Μακεδονίας όπως είναι πρώτο και σε ύψος γιατί κατέχει την πιο ψηλή αυχενοδιάβαση (υψ. 1580 μ.) και σε μάκρος γιατί η κλεισούρα του έχει σχεδόν 70 χιλιόμετρα μήκος. Τα δύο αυτά προσόντα του είναι εκείνα που βασικά συντέλεσαν στην τόσο μακραίωνη διατήρησή του.

Στο Πισοδέρι οι γεροντότεροι μιλούσαν για την εποχή πριν από το 1800. Από στόμα σε στόμα η παράδοση έφτασε να λεει ότι εκείνη την περίοδο υπήρχαν δύο κοινωνικές τάξεις. Η τάξη των αριστοκρατών Ντερβαντζήδων και η τάξη των Πληβείων Φαπριτσιάνων που ασχολούνται με μικρεμπόριο και άλλες τέχνες. Οι πρώτοι ήταν πολεμιστές και φιλούσαν τα ντερβένι. Γάμοι ανάμεσα στις δύο τάξεις δεν επισυνάπτονται.

Οι Πισοδερίτες Δερβεντζήδες είχαν επίβλεψη σε ολόκληρη τη στενωπό και έφταναν μέχρι την Κρυσταλλοπηγή και (Ντρεάνα-Σφήκα) πρεσπών που ήταν κι αυτά Βλαχοχώρια. Είχαν επίσης και τα στενά του Κλειδίου και της Βεύης που αποτελούσαν κι αυτά διαβάσεις. Καθήκοντα των Δερβεντζήδων ήταν να διατηρούν την ασφάλεια των συγκοινωνιών από του ληστές, να εισπράττουν διόδια από τους διερχόμενους ιδιώτες, από τα οποία ένα μέρος κρατούσαν σαν μισθό για τη συντήρησή τους. Οι ίδιοι δεν φορολογούνταν, ήταν αυτόνομοι και τους υποστήριζε η Βαλιντέ Σουλτάνα.

Πισοδερίτης Δερβεντζής ήταν ένας γόνος της οικογένειας Σίσκου-Μπόντζια πριν από το 1800 και κράτησε ισόβια το μακρινό ντερβένι που βρίσκεται στα σύνορα Μακεδονίας-Σερβίας στην Στρέτζουβα.

Οι αρματολοί του Πισοδερίου είχαν σκληρούς αγώνες με τους Γκέγκηδες επιδρομείς.

Με τους Αλβανούς Μπέηδες της Φλώρινας και Καστοριάς είχαν φιλίες όχι μόνο οι Αρματολοί αλλά και οι υπόλοιποι.

Στην πιο μεγάλη ακμή του το Πισοδέρι είχε, σύμφωνα με τις παραδόσεις, 1000 σπίτια. Καταστράφηκε τρεις φορές από σεισμούς και από πανώλη και εγκαταλείφθηκε γι’ αυτόν τον λόγο.

Η εποίκιση του χωριού έγινε απ’ όσους επέστρεψαν κι από ξένους. Το 1800 είχε γύρω στις 300 οικογένειες και δύο ιερείς.

Το 1670 άρχισε συντονισμένη δράση των αρματολών. Αρματολοί κατά το συγγραφέα Σωκράτη Λιάκο, ο οποίος έχει κάνει εξονυχιστική έρευνα γύρω από την Ιστορία του Πισοδερίου, ήταν οι Πετρασίναι, και οι διάδοχοί τους Γιάννηδες, οι Καραπανέοι, οι Τσιαμούρηδες, οι Γριβαίοι, Δουκαίοι, Σπερκέοι, οι Σισκέοι, Νταουνταίοι, Καραντζέοι, Μπρακέοι και Δρακαίοι.

Υπάρχουν γραπτές μαρτυρίες για τους αρματολούς εκτός από τις προφορικές παραδόσεις.

Μια από αυτές είναι η αναφορά του Καδή Φλώρινας από τα 1703, με την οποία ζητούσαν από το Σουλτάνο να αντικαταστήσει τους Χριστιανούς αρματολούς της περιοχής με Τούρκους, γιατί υπέφεραν από τον ξακουστό κακοποιό Σουλάκ ή Τσιουλάκο. (Σουλάκ υπάρχει ρεματιά στο Πισοδέρι κάτω από την πλαγιά προς το Γγυγγέρου).

Αλλά στην περιοχή Φλώρινας υπήρχαν τα ντερβένια Πισοδερίου και Κλειδίου, είναι συνεπώς φανερό ότι η αναφορά εννοούσε τους Πισοδερίτες ντερβετζήδες που υπήρχαν πριν από το 1700.

Το 1821 το Πισοδέρι ήταν σημαντική κωμόπολη και αναφέρεται στα “στρατιωτικά ενθυμήματα” του Ν. Κασομούλη ως χωριό της Καστοριάς που λεγόταν Πισοντέρι. Το 1838 καταργήθηκε το Δερβένι του Πισοδερίου και της Κλεισούρας και υπάρχει γι’ αυτό γραπτή ενθύμηση στο Μοναστήρι της Κλεισούρας που λεει: «1838 Οκτωβρίου 18 χάλασε το ντερβένι, αιωνία η μνήμη αυτού».

Το Φεβρουάριο του 1878, στη Δυτική Μακεδονία ξεσηκώθηκαν πολλοί καπεταναίοι εναντίον του τουρκικού ζυγού αν και δρούσαν οι αρματολοί και το αντάρτικο πολύ πιο μπροστά, πάνω στα περήφανα βουνά της Δυτικής Μακεδονίας. Το Πισοδέρι ανάδειξε πολλά πρόσωπα που διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο. Το 1670 – 1710 ήκμασε ο αρματολός Μεϊντάνης και βραδύτερα σειρά ολόκληρη Μεϊντάνηδων. Το 1821 έδρασαν ως φιλικοίν οι Κώστας Γεώργιος και Νικόλαος Κασομούλης και πήραν ενεργό μέρος στην Επανάσταση.

Επίσης έδρασε το 1875 ο αρχιμανδρίτης Μόδεστος, που έχτισε το διδακτήριο του σχολείου Πισοδερίου με τρεις ορόφους και 24 αίθουσες.

Στο διδακτήριο αυτό λειτούργησε ορφανοτροφείο, το οποίο τα χρόνια της σκλαβιάς ήταν μέσα στην άγρια φύση του περιβάλλοντός του, κέντρο του Ελληνισμού και προπύργιο αυτού κατά του βουλγαρικού κομιτάτου.

Σ’ αυτό σπούδασαν πολλοί Πισοδερίτες και άλλοι κάτοικοι των γύρω χωριών.

Ο Ζιούρκας που κατάγονταν απ’ την περιοχή Καστοριάς έκανε πολλές ανδραγαθίες στη δεκαετία του 1870-1880. Ο Ζιούρκας είχε ορμητήριο το Πισοδέρι με τη δασώδη περιοχή του. Συνεργάτες του ήταν οι Πισοδερίτες Κούτσκος Βλάχος με τους συγγενείς του οι οποίοι εγκαταστάθηκαν μόνιμα στο Πισοδέρι. Ο Ζιούρκας και τα παλικάρια του, κινούνται στο Νυμφαίο-Πισοδέρι-Πρέσπες. Γίνονται μάχες και το κίνημα της ελευθερίας φουντώνει σε ολόκληρη τη Μακεδονία που στενάζει. Έφτασε χειμώνας, το κίνημα πνίγηκε στο αίμα, οι αγωνιστές υπέκυψαν κάτω από το βάρος των στρατευμάτων που έφεραν για την καταστολή του κινήματος. Στην περίοδο εκείνη σκοτώθηκαν έντεκα Πισοδερίτες των οποίων τα ονόματα δεν αναφέρονται πουθενά.

Η κατάσταση στην περιοχή και σε ολόκληρη τη Μακεδονία ήταν φρικτή. Από το 1878 μέχρι το 1894 δεν υπήρχε καμία βοήθεια και είχαν εγκαταλειφθεί από παντού κι από το Πατριαρχείο κι από την Κυβέρνηση. Αλλά οι ήρωες αγωνιστές της Μακεδονίας δεν πτοήθηκαν. Το 1882 ( τον Σεπτέμβριο) συλλαμβάνονται δώδεκα Πισοδερίτες από Βουλγαρικές ληστρικές ομάδες και βασανίζονται.

Ο αγώνας συνεχίζεται και εναντίον των Τούρκων και εναντίον των ληστρικών επιθέσεων των Σλάβων. Αργότερα η Πύλη διαισθάνθηκε τον κίνδυνο των Σλάβων και προσπάθησε να αναστείλει την εξόρμησή τους εναντίον των κατοίκων που επιζητούσαν να εξοντώσουν. Έτσι προετοιμάστηκε στη συνέχεια με θυσίες ο Μακεδονικός Αγώνας. Έγιναν πολλές λεηλασίες εκ μέρους των Σλάβων και πολλές δολοφονίες. Ο Μακεδονικός Αγώνας ήταν ιερός, σκληρός και ιδιόρρυθμος, εναντίον τριών επίβουλων εχθρών.

Στο Μακεδονικό Αγώνα συμμετείχαν σχεδόν όλοι οι Πισοδερίτες άνδρες, γυναίκες και παιδιά.

Οι σελίδες της ηρωικής αντίστασης εναντίον του ύπουλου εχθρού που με κάθε τρόπο προσπαθούσε να εξουδετερώσει το χωριό και να σπάσει την αντίστασή τους είναι πολλές.

Κατ’ αρχήν δημιουργήθηκε επιτροπή Άμυνας. Συμμετείχαν ο Παπασταύρος Τσάμης του Κοσμά, ο Χατζηκώτσης, ο Ναούμ Λιάκος και ο Χασόπουλος Μιχαήλ. Συνεργάτες τους είναι πάρα πολλοί, σαν πράκτορες, αγγελιοφόροι, τροφοδότες, αλλά και σαν ένοπλοι αντάρτες. Συμμετέχουν με αυταπάρνηση και με αυτοθυσία πολλοί νέοι. Γυναίκες μεταφέρουν μηνύματα από χωριό σε χωριό, κρυμμένα στον κόρφο τους ή στις κάλτσες που πλέκουν κι έχουν κρεμασμένες στο λαιμό τους. Στις αρχές Οκτωβρίου του 1904 καταφθάνει στην περιοχή της Φλώρινας ο Παύλος Μελάς επικεφαλής αντάρτικων σωμάτων. Στις 21 Μαρτίου φθάνει ο Μελάς στην περιοχή του Πισοδερίου.

Είναι γνωστό ότι το κεφάλι του Π. Μελά θάφτηκε στο παλιό παρεκκλήσι του Αγίου Χαραλάμπου που βρίσκεται παραπλεύρως και στη νοτιοανατολική πλευρά της κυρίως εκκλησίας. Μετά από λίγες μέρες για λόγους ασφάλειας το κεφάλι του Π. Μελά ενταφιάστηκε μέσα στην κυρίως εκκλησία της Αγίας Παρασκευής, στην Αγία Τράπεζα.

Η κεφαλή του Μελά παρέμεινε στο ιερό της Αγίας Παρασκευής Πισοδερίου μέχρι το 1710, οπότε ήρθε στη Μακεδονία η σύζυγός του, Νατλία, η οποία παρέλαβε κρυφά τα λείψανα.

Απ’ το Πισοδέρι λοιπόν, το όμορφο και περήφανο κεφαλοχώρι της Β.Δ. εκείνης ελληνικής γης, ξεκινά η πρώτη αντίδραση στα ψευδοκηρύγματα της σλαβικής προπαγάνδας, από εκεί, διαφωτίζεται και βρίσκει το σωστό δρόμο ο Καπετάν Κώττας και άλλοι παράγοντες της περιοχής, από εκεί θα κατευθύνεται ο αγώνας αργότερα στην περιοχή των Κορεστίων.

Απ’ αρχής μέχρι τέλους του αγώνα χρησίμευε σαν κέντρο πληροφοριών του ελληνικού κομιτάτου και ορμητήριο των ανταρτικών σωμάτων. Δια του Πισοδερίου διοχετεύονταν κατευθύνσεις εκ μέρους του Προξενείου Μοναστηρίου και των αρχηγών των σωμάτων, σ’ όλη την περιοχή Κορεστίων- Πρεσπών.

Με την ανακήρυξη του Συντάγματος το 1908, έληξε ο Μακεδονικός Αγώνας, κατάληξη του οποίου ήταν οι νικηφόροι απελευθερωτικοί πόλεμοι του 1912-1913.

Το Πισοδέρι θρήνησε πολλούς ήρωες, τόσο στον Μακεδονικό Αγώνα όσο και στους άλλους αγώνες του Έθνους για την Λευτεριά και την ανεξαρτησία.

Στο Μακεδονικό Αγώνα 1903-1909 σκοτώθηκαν:

  1. Χρήστος Τσιάμος

  2. Παπασταύρος Κ. Τσιάμης

  3. Θεόδωρος Γοτσης

  4. Θωμάς Μπούλδας (ανήλικος)

  5. Γ. Κων/νου (ανήλικος)

  6. Νικόλαος Κάϊκος

  7. Ανδρέας Κοϊδης

  8. Αγνώστων στοιχείων ανήλικες άλλοι δύο

  9. Γεώργιος Κάικος

Το 1912 οι Βούλγαροι ήταν εναντίον μας, και σύμμαχοι των Γερμανών. Όταν πέρασαν από το χωριό μας πήραν μαζί τους ομήρους στη Βουλγαρία πολλούς Πισοδερίτες κατασκευάζοντας ως συνήθως πλαστές κατηγορίες τρέφοντας το παλιό τους μίσος γιατί πολέμησαν οι Πισοδερίτες ηρωικά στο Μακεδονικό Αγώνα, εναντίον τους. Μεταξύ των άλλων ήταν και ο Παντελής Τσιάμης πατέρας του Ανδρέα Τσιάμη με την κατηγορία ότι τροφοδοτούσε τον Ελληνικό στρατό με αλεύρι. Μαζί του είχε συλληφθεί ο Μίτας Χάσος, ο Κώτσας Χάσος, ο Φώτης Μαλισιάγκος, ο Λάμπης Βάσκος, ο Νάκας Παπαδάμος, ο Γιώργος Παπαδάμος και ο Γόρας Στόϊτσες . Οι περισσότεροι μεταφέρθηκαν στην Πλέβνα όπου ανέλαβαν προσωπική εργασία με την αυστηρή επίβλεψη των βουλγάρων στρατιωτών.

Τους γεροντότερους τους έκλεισαν στα συρματοπλέγματα όπου βρήκαν τον θάνατο από τις κακουχίες και τις ασθένειες.

Στην εξορία κάθισαν έξι ολόκληρα χρόνια και υπέστησαν στερήσεις, ξυλοδαρμούς και κάθε είδους εξευτελισμούς. Τότε τα ανθρώπινα δικαιώματα ήταν ανύπαρκτα. Πέθαναν εκεί ο Μήτας Χάσος, ο Κώτσης, ο Βάσκος κι ο Νάκας. Γύρισε σε ελεεινά χάλια ο Γόρας Στόιτσες και μερικοί άλλοι.

Οι Πισοδερίτες ξενιτεύονταν από τα παλιά χρόνια είτε για λόγους επιδημιών-καταστροφών, είτε για λόγους εμπορίας, είτε τέλος στα χρόνια του 20ου αι. για ανεύρεση καλύτερων συνθηκών διαβίωσης. Από το 1830 μέχρι το 1912 είχαν ξενιτευτεί αρκετές οικογένειες σε διάφορες πόλεις της Σερβίας, Αυστροουγγαρίας, Ρουμανίας, της Ρωσίας, της Βουδαπέστης, της Αιγύπτου, του Βουκουρεστίου και της Αμερικής για καλύτερη τύχη.

Το 1905 είχαν απομείνει 170 οικογένειες.

Ο Β΄ Παγκόσμιος πόλεμος και ο εμφύλιος ήταν αιτίες που ανάγκασαν τους περισσότερους από τους κατοίκους του να το εγκαταλείψουν. Άλλα αίτια αποδημιών ήταν όπως προαναφέρθηκε λόγοι εμπορίου. Πισοδερίτες έμποροι έκαναν ταξίδια προμηθειών προς Κων/πολη και Προύσα με καραβάνια και άλογα. Άλλοι πάλι έλλειπαν συχνά από το Πισοδέρι και για μεγάλα διαστήματα γιατί όπως είπαμε διατηρούσαν χάνια και παντοπωλεία μακριά από την πατρίδα τους (Αλβανία, Πρέσπες, Φλώρινα, κ. ά.)

Στον πόλεμο του 1940-1941 οι γυναίκες του Πισοδερίου έκαναν τα πάντα για να εξυπηρετήσουν και να διασώσουν στρατιώτες οι οποίοι διέρχονταν νύχτα, περπατώντας μέσα στα χιόνια, για να πάνε στο μέτωπο. Φιλοξενούσαν τους στρατιώτες μέσα στα ζεστά σπίτια τους. Όσοι στρατιώτες υπέφεραν από κρυοπαγήματα πήγαιναν στα σπίτια της Αρχόντας Π. τσιάμη και της Λένκας Παπαδάμου οι οποίες είχαν γνώσεις λαϊκής φαρμακευτικής.

Εκείνη την εποχή, οι Πισοδερίτισες εργάστηκαν με αυταπάρνηση πλέκοντας γάντια ή μπλούζες για το στρατό.

Η γερμανική κατοχή και ο εμφύλιος πόλεμος ανάγκασαν τους κατοίκους του χωριού να το εγκαταλείψουν. Οι περισσότεροι εγκαταστάθηκαν στα χωριά του κάμπου, στην Πρέσπα και στην Φλώρινα.

Πολυπληθείς μεταναστεύσεις γίνονταν προς αναζήτηση δουλειάς. Μετανάστες πήγαιναν στην Αμερική και στον Καναδά.

Υπήρξε μια εποχή που το χωριό σχεδόν ερήμωσε. Ελάχιστοι ήταν οι μόνιμοι κάτοικοι το χειμώνα. Το καλοκαίρι μόνο αποκτούσε λίγη κίνηση με τους ξενιτεμένους Πισοδερίτες που επισκέπτονταν τον τόπο καταγωγής τους για λίγες μέρες. Επίσης έρχονταν στο χωριό μερικές οικογένειες βλάχων και Σαρακατσάνων, που έφερναν τα κοπάδια τους για τους καλοκαιρινούς μήνες.

Τα τελευταία χρόνια όμως το Πισοδέρι έχει γίνει τόπος προσέλκυσης τουριστικού ενδιαφέροντος. Οι μόνιμοι κάτοικοι είναι και πάλι ελάχιστοι, όμως πολλοί είναι αυτοί που έχουν ανοίξει τουριστικές επιχειρήσεις στο χωριό και η τουριστική κίνηση απλώνεται σ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου και όχι μόνο την χειμερινή περίοδο.

Το κλίμα του Πισοδερίου είναι υγιεινό αλλά τραχύ. Το καλοκαίρι είναι σπουδαίο θέρετρο και πολλοί Θεσσαλονικείς και άλλοι παραθερίζουν σ’ αυτό. Το χειμώνα το Πισοδέρι έχει πολλά χιόνια και στην περιοχή Βίγλα (2 χιλιόμετρα μακριά από το χωριό) λειτουργεί χιονοδρομικό κέντρο

 

Η ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΤΩΝ ΚΑΤΟΙΚΩΝ – ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΤΕΚΜΗΡΙΑ

Μελετώντας το βιβλίο του Σ. Λιάκου «Τα εκατόν δέκα ονόματα οικισμών Κουρεστίας – στενών Πισοδερίου», τα βιβλία της λαογράφου Αντιγόνης Τσάμη, πολλά άρθρα σε περιοδικά και εφημερίδες τοπικές αλλά και πολλές μαρτυρίες κατοίκων πιστοποιείται ότι η στενωπός του Πισοδερίου κατοικείται ή ποιο σωστά φρουρείται από αρχαιοτάτων χρόνων και πιο τεκμηριωμένα από τα ελληνιστικά ακόμη χρόνια. Το στενό πέρασμα που διέρχεται από το Πισοδέρι και εκτείνεται σε μήκος 70 χιλιομέτρων εν μέσω οροσειρών, καθιστούσε την περιοχή του Πισοδερίου στρατηγική θέση. Κατάλληλη για φυλάκιο (Βίγλα).

Το γεγονός ότι υπήρχαν πρωτο-Μακεδόνες πιστοποιείται από μαρτυρία του ιστορικού Μάλχου, όπως του Λίβιου του ιστορικού του Βυζαντίου, ο οποίος αναφέρει ότι κατά τη Ρωμαιοκρατία οι φύλακες ήταν ιθαγενείς, άρα Μακεδόνες. Άλλο αναμφισβήτητο τεκμήριο είναι η ονομασία του λεκανοπεδίου του Πισοδερίου Κορέστια, παλαιότερα Κούρεστος, ονομασία όμως που αυταπόδεικτα προκύπτει από μετάφραση του αρχαιομακεδονικού Ορέστια. Στην περιοχή αυτή λοιπόν επέζησαν απόγονοι Αρχαιμακεδόνων, οι οποίοι όμως είχαν εκλατινιστεί γλωσσικά με τους αιώνες και είχαν γίνει Αρμάνοι.

Από μαρτυρία του Αρριανού προκύπτει καθαρά ότι η κλεισουροδιάβαση Πισοδερίου μέσω της οποίας επικοινωνεί ο κάμπος της Φλώρινας με τις περιοχές Πρέσπας, Άνω λεκάνης και Καστοριάς, χρησιμοποιήθηκε από το Μέγα Αλέξανδρο.

Αυτό συνέβη όταν το καλοκαίρι του 335 π.Χ. έσπευσε από την Θράκη να σώσει το μεθοριακό του φρούριο Πήλιο. Εκατόν είκοσι τρία χρόνια μετά το θάνατο του Μ. Αλεξάνδρου χρησιμοποίησε την ίδια στενωπό αλλά για να κουρσεύει την Άνω Μακεδονία και ο Ρωμαίος ύπατος Σουλπίκιος Γάλβας, πορευόμενος την «Κατά ευπόρων και ραδίαν οδόν» (ως Πλουτάρχου – Φλαμηνίνος ΙV).

Ο Μάλχας, ιστορικός του Βυζαντίου, μας πληροφορεί ότι το 475 μ.Χ.. Γότθοι αφού έκαψαν την Ηράκλειοι (πόλη κοντά στο Μοναστήρι Σερβίας) έφυγαν για το Δυρράχιο. Όταν έφθασαν στη διάβαση (στη σημερινή Βίγλα Πισοδερίου) αιφνιδίασαν τους φύλακες και κατέλαβαν το φυλάκιο εξασφαλίζοντας τη διάβαση ολόκληρου του στρατού. Ο Κεδρηνός μας πληροφορεί ότι το Πισοδέρι υπήρχε πριν από την εποχή του Βουλγαροκτόνου. Στα 976 μ.Χ. «βλάχοι οδίται» σκότωσαν τον αδελφό του Σαμουήλ, τον Κομητόπουλο Δαυίδ, στη στενωπό του Πισοδερίου. Αυτό σημαίνει ότι και πριν το 976 μ.Χ. υπήρχαν στα στενά του Πισοδερίου βλάχοι οδοφύλακες, τους οποίους μόνο οι Πισοδερίτες μπορούν να διεκδικήσουν για προγόνους, αφού αυτοί είχαν στρατιωτικούς τιμαριούχους της Βυζαντινής εποχής (Χρυσόβουλον).

Στην Αγία τριάδα μέχρι το 1905 σώζονται κώδικες γραμμένοι σε περγαμηνές με άγνωστο περιεχόμενο. Επίσης αρχοντικές οικογένειες που δεν υπάρχουν πια είχαν δωρίσει επτά δίσκους ασημένιους και χάλκινους με έντυπες εικόνες, γράμματα και διακοσμήσεις. Ήταν δισκοειδείς εικόνες από εκείνες που κρεμούσαν οι αρχαίοι στους ναούς καθώς και στα μέγαρά τους. Από τους επτά τέσσερις χάθηκαν και σώζονται μέχρι σήμερα τρεις. Ο ένας ασημένιος υπάρχει στο Μουσείο Αθηνών και δύο άλλοι χάλκινοι στο Πισοδέρι. Ο ένας δίσκος έχει στο κέντρο την εικόνα του Κικέρωνα και ολόγυρα με γράμματα κλασσικής εποχής την επιγραφή «Marcuwtulliusciseroconsul». Ο άλλος δίσκος έχει εικόνα αμνού με λάβαρο και ολόγυρα επιγραφή με γράμματα γοτθικά βαυαρικής κατασκευής του 15ου αι. Αυτοί οι δύο δίσκοι με γοτθικά γράμματα είναι όμοια με τους δίσκους που υπάρχουν στο Μουσείο του Μονάχου και στη Βενετία και σαν συμπέρασμα προκύπτει ότι οι Πισοδερίτες έφεραν λάφυρα από τις εκστρατείες των Τούρκων εναντίον της Βουδαπέστης και της Βιέννης. Από αυτά συνάγεται ότι το Πισοδέρι ήταν καπετανάτο πριν από την εισβολή των Τούρκων στη Χερσόνησο.

Από τα ενθυμήματα του Κασομούλη τέλος μαθαίνουμε ότι ο Μεγδάνης (Μεϊντάνης) κατάγονταν από το Πισοδέρι. Εφόσον η οικογένεια Μεγδάνη κατάγονταν από το Πισοδέρι, Πισοδερίτες ήταν και οι ευγενείς Βυζαντινοί πρόγονοί του. Άρα το Πισοδέρι υπήρχε επί βυζαντινών χρόνων και είχε στρατιωτικές αριστοκρατικές οικογένειες καθώς και επαγγελματίες στρατιώτες, ότι ακριβώς ήταν οι αρματολοί. Οι Πισοδερίτες λοιπόν είναι Αρμάνοι-Κουτσόβλαχοι, γηγενείς, γνήσιοι Πρωτομακεδόνες με μακραίωνη ιστορία.

Πολλές εκδοχές υπάρχουν για την προέλευση των Κουτσοβλάχων που ήταν και οι Πισοδερίτες.

  1. Ο Καθηγητής Σπύρος Παπαγεωργίου, σύγχρονος του Μιχαήλ Χρυσοχόου στο βιβλίο του «LesKoutsovalagues» αντικρούει την θεωρία της προέλευσης των Κουτσοβλάχων από τη Δακία και υποστηρίζει ότι είναι γνήσιοι γηγενείς Έλληνες. Θεωρεί ότι η γλώσσα τους είναι ένα κράμα Ελληνοιταλικό. Παραδέχεται δε ότι οι Κουτσόβλαχοι κατάγονται από τις φρουρές που εγκαταστούσαν οι Ρωμαίοι, δηλαδή από Ελληνικές χώρες. Όσον αφορά δε την ονομασία (Τσιντσάροι) τη θεωρεί παράγωγη από τη λατινική λέξη (τσίνκουε = 5), Κουτσοβλάχικα τσίντσι σημαίνει πέντε και την αποδίδει στους λεγεωνάριους της περίφημης πέμπτης λεγεώνας των Ρωμαίων. Άλλωστε (Quintani) λέγονταν οι λεγεωνάριοι της πέμπτης λεγεώνας.

  2. Ο Νικολαϊδης συγγραφέας του ετυμολογικού λεξικού της Κουτσοβλαχικής παραδέχεται ότι οι Ρωμαίοι κατέκτησαν την Ιλλυρία στις αρχές του 2ου αιώνα π.Χ.. Στη συνέχεια κατέκτησαν τις Ελληνικές χώρες το 146 π.Χ. και αργότερα κατέλαβαν τη Δακία. Τότε τη Βλάχικη γλώσσα μιλούσαν ήδη από την Αδρία μέχρι το Δούναβη. Η εκλατινισμένη δηλαδή γλώσσα από τις Ελληνικές χώρες, μεταφέρθηκε στη Μοϊσία και στη Δακία.

  3. Ο Αντώνιος Κεραμόπουλος υποστηρίζει ότι γενέτειρα της βλάχικης γλώσσας είναι οι Ελληνικές χώρες Μακεδονία, Ήπειρος καθώς και η Ιλλυρία. Ο δε γενικότερος εκλατινισμός είναι έργο της Διοικητικής και στρατιωτικής οργανώσεως του Ρωμαϊκού Κράτους καις τη συνέχεια του Βυζαντινού. Την στρατολογία θεωρεί σαν το πιο ουσιώδη συντελεστή του εκλατινισμού των λαών.

Παραδέχεται ότι από του λεγεωνάριους του κατακτητή μεταφέρθηκε η γλώσσα και δημιουργήθηκε η βλάχικη που με την ευρύτερη της σημασία ονομάζεται Ρωμανική. Από το Romanus δε, προήλθε η λέξη (armani) με την προσθήκη του α και με εκτόπιση του άτονου φωνήεντος ο, έγινε από Romanus (Αρμάνους) και οι κάτοικοι Αρμάνιοι, δηλαδή Ρωμαίοι, όπως ακριβώς οι πιο καθαρόαιμοι Έλληνες Βυζαντινοί αυτοαποκαλούνται Ρωμαίοι, πολίτες δηλαδή του Ανατολικού Ρωμαϊκού Κράτους και όπως παλιότερα αυτοαποκαλούνται όλοι οι Έλληνες «Ρωμαίοι» (και ο Ελληνισμός «ρωμιοσύνη»).

Η γλώσσα αυτή, έχει πολλές Ελληνικές λέξεις, δεν έχει δε καμιά σχέση και ομοιότητα με τη Δακορουμάνικη. Είναι ιστορικώς αποδεδειγμένο ότι η Δακία κατελήφθη ύστερα από 250 χρόνια, ότι η Ελληνική χερσόνησος είχε καταληφθεί πρώτα κι ότι μεταδόθηκε η γλώσσα διαφοροποιημένη, σχηματίστηκε δηλαδή η Δακορουμάνικη.

 

ΤΟ ΠΙΣΟΔΕΡΙ

Το Πισοδέρι βρίσκεται 22 χ.λ.μ. δυτικά της Φλώρινας. Βρίσκεται σε υψόμετρο 1420-1480 μ. Η δε Βίγλα είναι μια σημαντική διάβαση του Βαρνούντα, μοναδική ίσως γιατί βρίσκεται σε υψόμετρο 1580 μ. και συνδέει τη Φλώρινα με την πανάρχαια περιοχή των Πρεσπών (Βρυγών όπως αρχαία ονομάζονταν) με την περιοχή της Καστοριάς (των Ορεστών όπως ονομάζονταν) και της Κορυτσάς (Ντεβόλη). Το Πισοδέρι έχει έκταση 22.000 στρέμματα. Από αυτή τα 18 χιλ. στρέμματα είναι δάση από οξιά και τα 4.000 στρέμματα είναι έκταση αποψιλωμένη (αλπική). Καλλιεργήσιμη έκταση δεν έχει το Πισοδέρι.

Η ονομασία του χωριού είναι από αρχαιοτάτων χρόνων Πισοδέρι, Πισουντέρεα στα Κουτσοβλάχικα. Για την ετυμολογία της λέξης υπάρχουν διάφορες εκδοχές. Μία είναι ότι προέρχεται από τη λέξη Πίσος που σημαίνει λιβαδότοπος και από τη λέξη δέρις που σημαίνει αυχένας, λαιμός (λόγω της στενωπού της Βίγλας). Επίσης άλλοι παραδέχονται ότι προέρχεται από την λέξη πίσω-δέρας που σημαίνει Πισσοράχη ή Πισωντριάν όπως τη λένε οι Κουτσόβλαχοι που σημαίνει σκοτεινή πύλη.

Δέριον ακόμη σημαίνει λαιμός, αυχένας έτσι Πισοδέρι ίσως να σημαίνει πίσω από τον αυχένα. Άλλη εκδοχή είναι ότι προέρχεται από τις λέξεις πέσσον = όρος, βουνό και δέρα, δέρη, δέρις =υπερβολή όρους, τράχηλος, αυχένας με τις οποίες ταιριάζουν σημασιολογικά και οι μεσαιωνολατινικές baissa =ποταμολεκάνη, κοιλάδα. Η ονομασία Πίσου-δέρη (=λιβαδοαυχένας, βουνού-αυχένας, αυχενοχώρι, αυχενοκοιλάδα κ.τ.λ.) συνεπώς είναι αυταπόδεκτα Αρχαιομακεδονική.

Μερικοί υποστηρίζουν ότι το χωριό είναι κτισμένο εκεί όπου ήταν το αρχαίο Πισαίον, άλλοι υποστηρίζουν ότι παλιά λεγόταν Πισσαίον και μετονομάσθηκε αργότερα σε Πισοδέρι όπου (δέρι = τοποικός άνεμος).

Από απόψεως τοποθεσίας το Πισοδέρι βρίσκεται στην πλαγιά μιας χαράδρας, της δυτικής πλευράς του Βαρνούντα από την οποία πηγάζει ο Αλιάκμονας ποταμός και περιβάλλεται απέραντα και παραδεισιακά δάση οξιάς, που είναι σχεδόν παρθένα και κρατούν αρκούδες, λαγούς, αλεπούδες, ζαρκάδια, κουνάβια και αγριογούρουνα.

Διοικητικά, μετά τη συνένωση δήμων και κοινοτήτων με το σχέδιο Καποδίστρια, υπάγεται στο Δήμο Πρεσπών.